متن تحقیق

غایة النفس و غایة الوجود
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست‌وسوم: هیچ فعل انسانی بی‌غایت نیست و برهان بر غایت‌مندی واجب تعالی

مقدمهٔ بخش

یکی از مهم‌ترین مباحث حکمت متعالیه و معارف عرفانی، اثبات غایت‌مندی همهٔ افعال ممکنی و سپس انتقال این حکم به واجب تعالی است. این بحث، پلی است میان روان‌شناسیِ فعل انسانی و الهیات بالمعنی‌الاعم؛ زیرا از تحلیل دقیق مبادی نفس انسانی به کشف غایتِ ذاتیِ حق تعالی می‌رسد.

مبادی سه‌گانهٔ فعل انسانی

هر فعل اختیاری انسان دارای سه مبدأ اصلی است:

1. مبدأ تصورى (ذهنی): یا از سنخ علم و اندیشهٔ عقلی است یا از سنخ خیال، ظن، وهم و گمان.
2. مبدأ شوقى: میل و رغبت نفسانی.
3. مبدأ محرک (اراده): که در همهٔ افعال انسانی ـ اعم از خودآگاه و ناخودآگاه ـ حضور دارد.

اقسام افعال از حیث مبدأ خیالی

اگر مبدأ تصورى، خیال باشد (نه عقل)، افعال بر چهار قسم‌اند:

• خیال + شوق متحد → فعل عبث (لهو و لعب)
• خیال خالص بدون شوق → فعل گزاف (سخن یا عمل بی‌معنا)
• خیال + تکرار و عادت → فعل عادی
• خیال + مزاج و طبیعت → فعل ضروری (مانند حرکات غیرارادی بدن)

شوق، عادت و اراده

شوق همواره با توجه همراه است؛ اما عادت بدون توجه و بدون شوق واقع می‌شود. مثال: کسی که با ریش خود بازی می‌کند یا ناخودآگاه انگشتش را فشار می‌دهد تا خون آید و متوجه نیست. در این موارد، شوق غایب است، اما اراده (ولو ناخودآگاه) و ذهنیت (تخیّل سابق) حضور دارد.

انواع غایت در افعال انسانی

غایت‌ها بر سه قسم‌اند:

1. غایت عقلی (شریفترین)
2. غایت خیالی (در انسان به معنای حیوان ناطق)
3. غایت شوقى (لذات حیوانی و کام‌های مادی)

حتی شوق «بطیء» (کند و مداوم) که در برخی افراد به پرخوری یا سادیسم روانی منجر می‌شود و ارادهٔ ضعیف را به ضعف اعصاب می‌کشاند، دارای غایت است، هرچند غایتی پست و زیان‌بار.

انتقال حکم از ممکن به واجب

غایت‌مندی از نیاز نیست، از حکمت و عنایت است: «مقتضی الحکمة إیصال کل ممکن إلی غایته».

حق تعالی فاقد شیء نیست تا نتواند آن را به دیگران عطا کند. پس اگر به ممکنات غایت می‌دهد، خود نیز غایت دارد؛ اما غایت او نمی‌تواند غیر او باشد، زیرا «العالی لا یُعلَّل بالسافل». بنابراین، او خود غایت ذات خود است.

تجلیات فعلی حق لایتناهی

حق تعالی جسم جامد و مقابل ما نیست که در نماز رو به سوی او کنیم و دوئیت پدید آید. وحدت محض است.

این «کاف» تیز ذوالفقار را باید به خود انسان زد؛ زیرا هر چه هست از خود او برمی‌خیزد، نه از غیر.

غایت انسان بیرون از او نیست؛ در درون اوست:

آب کم جو تشنگى آور به دست
تا بجوشد آبت از بالا و پست

این آب که از آسمان فرود می‌آید، در حقیقت از زمین می‌جوشد؛ فاعل انزال حق است، اما جوشش از خود زمین است. غایت نیز همین‌گونه از درون انسان می‌جوشد.

نتیجه‌گیری بخش

از تحلیل مبادی فعل انسانی به این نتیجهٔ عظیم رسیدیم که هیچ موجود ممکنی بی‌غایت نیست؛ و واجب تعالی که سرچشمهٔ همهٔ غایات است، خود غایت ذاتی خویشتن است. این غایت، نه از نیاز، بلکه از کمال مطلق و تجلی لایتناهی اوست.