متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: بيان علت صورى از علل أربعه و مقام اشرفيت آن

پس از آن‌که در جلسات گذشته علت فاعلى و علت غايى به تفصيل بيان گرديد و روشن شد که علت غايى نيز خود به فاعليت بازمى‌گردد، نوبت به بيان دو علت باقى‌مانده يعنى علت مادى و علت صورى مى‌رسد. و چون صورت در ميان اجزاء مركب، اشرف و أفعل است، بحث با علت صورى آغاز مى‌گردد.

تعريف دقيق صورت

صورت عبارت است از آن کمالى که شىء به آن، شىء است. به تعبير ديگر، صورت همان تحقق خارجى شىء، هويت خارجى شىء، فعليت شىء و شيئيت شىء است. هرگاه پرسيده شود «اين تخت، تخت است به چه چيز؟» پاسخ اين است: به هيأت سريرىِ آن. هرگاه پرسيده شود «زيد، انسان است به چه چيز؟» پاسخ اين است: به نفس ناطقه‌اش. بنابراين، صورت = کمال تام شىء = فعليت شىء = هو هويت شىء.

در مقابل، ماده آن است که فقط حامل قوه و استعداد آن کمال است، نه خود کمال و فعليت. ماده بالذات ناقص و بالقوه است و هيچ‌گاه شيئيت شىء به آن نيست.

تقسيم صورت به پنج قسم (تقسيم مرحوم حکیم سبزواری)

1. صورت جسميه: همان جهت جنس شىء است؛ يعنى آن کمالى که شىء را جسم يا حيوان يا نبات مى‌سازد (جنس أعلى يا أدنى).
2. صورت نوعيه يا فصليه: آن کمالى که شىء را از ساير انواع همان جنس متمايز مى‌کند؛ مانند ناطقيت که انسان را از ساير حيوانات جدا مى‌نمايد.
3. صورت كليه: مجموع صورت جسميه و نوعيه؛ يعنى کلّ هيأت مركب از جنس و فصل که همان «کلّ انسانيت» يا «کلّ اسبيت» است.
4. صورت شخصيه: کمالات و خصوصيات فردى که افراد يک نوع را از هم متمايز مى‌کند؛ مانند زيديت زيد، يا خوب بودن يک دانه گندم در برابر دانه ديگر.
5. صورت در مقابل ماده (به معناى جزء مركب): آن جزء فعّال و فاعل که با ماده منفعل ترکيب يافته و مركب طبيعى را مى‌سازد؛ مانند هيأت سريرى در چوب تخت.

مرحوم شيخ الرئيس ابن‌سينا افزون بر اين پنج قسم، صورت‌هاى ديگرى نظير صورت عنصرى، معدنى، نباتى و حيوانى نيز برمى‌شمارد که همه را مى‌توان در همين پنج قسم اخير مستوعب دانست.

تفاوت ميان «صورت» و «علت صورى»

ماده هرگز فاعليت ندارد، بلکه فقط قابليت و استعداد پذيرش صورت را دارد. صورت است که به ماده، فعليت و شيئيت مى‌بخشد؛ چنان‌که چوب به خودى خود سرير يا در و پنجره نمى‌شود، بلکه صورت سريرى يا صورت درى است که آن را سرير و در مى‌گرداند.

اقسام ديگر صورت

1. صورت عرضيه: هيأت و شکل اعراض؛ مانند هيأت نماز (قيام، ركوع، سجود).
2. شكل به معناى هندسى (كمّ محاذى): امتداد حد يا حدود → از مقوله کم.
3. هيأت به معناى حكمى (كيف محاذى): احاطه حد يا حدود بر جسم → از مقوله کيف.
4. صورت علميه: صورت مجرده‌اى که در ذهن يا نفس حاصل مى‌شود؛ «العلم هو الصورة الحاصلة من الشىء عند العاقل».
5. صورت حضورى: علم حضورى که نياز به صورت حصولى ندارد؛ مانند علم نفس به ذات خود.
6. صورت وجوبى: تصور واجب‌الوجود از ذات اقدس خود که نه حصولى است و نه حضورى به معناى مخلوقى، بلکه وجوبى محض است.

نهايت بحث صورت: از شيئيت شىء تا حقيقت هستى

هرگاه صورت را تا آخر بگشاييم، به حقيقت هستى مى‌رسيم. صورتِ شىء، حقيقت شىء است؛ حقيقت شىء، مظهرى از حقيقت هستى است؛ حقيقت هستى، مظهر انسان کامل است؛ و انسان کامل، مظهر تام حق تعالى.

از اين‌رو در حديث شريف آمده:

انسان خليفه‌الله است؛ يعنى سلطه و سيطره‌اش وجودى است، نه صرفاً سياسى و ظاهرى. سلطان حقيقى کسى است که بر دل‌ها حکومت کند، نه بر خاک و زر. ولايت حقيقى آن است که صاحب يد بيضاء باشد؛ سوزنى در دريا افکند و همان سوزن بيرون آورد، نه اين‌که لنگه‌در بيرون آورد.

پس صورت در نهايت همان حق است، همان حقيقت محمّديه است، نور الأنوار است. و هر آنچه در عالم تحقق دارد، مظهرى از همين صورت الهيه است.