متن تحقیق

غرر فی العلة الصوریة

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: حقیقت صورت و شئون آن

تعریف بنیادین صورت نزد حکیمان

صورت، همان فعلیت شیء است؛ آن کمالی که به واسطه آن، شیء از قوه به فعل درمی‌آید و به کمال اخیر خود می‌رسد. گندم به گندمیت، انسان به انسانیت، و هر موجودی به هویت خاص خویش، به سبب صورت خویش فعلیت می‌یابد. پس می‌توان گفت:

• فعلیة کل شیء صورته
• صورة کل شیء فعلیته

و نیز «فمنه شئیته»؛ یعنی شئیت و تحقق هر چیز از ناحیه صورت است. شئیت و صورت، دو لفظ‌اند برای یک معنا، چنان‌که «انسان» و «حیوان ناطق» دو لفظ‌اند برای یک حقیقت، و این دور نیست، بلکه اجمال و تفصیل است.

دو اعتبار برای صورت

صورت دارای دو حیثیت و اعتبار است:

1. به اعتبار کلّ مرکب: علت صوریة → زیرا جزء مؤثر و فاعلی در ترکیب است.
2. به اعتبار محل (ماده): صورة المحل → زیرا قوام‌بخش و فعلیت‌دهنده به ماده است.

پس هنگامی که در مقابل ماده سخن می‌گوییم، صورت را «علت صوریة» می‌نامیم، و این همان علت فاعلی است، اما به حیثیت دیگر. همین دوگانگی در ماده نیز وجود دارد: به اعتبار کلّ، علت مادیة؛ و به اعتبار صورت، علت قابلیة.

بخش دوم: اقسام پنج‌گانه صورت نزد حاجی سبزواری

سبزواری در منظومه، پنج قسم از صور را برمی‌شمرد:

1. الصورة الجسمیة (بشرط لا): صورتی که دیگر قابل حمل نیست؛ مانند جسم محض.
2. الصورة النوعیة (بشرط شیء): صورت نوع، مانند انسانیت و گندمیت.
3. الشکل و الهیئة: شکل و هیئت (هیئت اعم از شکل هندسی است؛ هر شکلی هیئتی است، اما هر هیئتی شکل نیست).
4. الصورة العلمیة: صورت حاصلی و حضوری در ذهن.
5. و برخی اقسام ضمنی دیگر که در کلام او مندرج است.

بخش سوم: اقسام صورت نزد شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در الهیات الشفاء

شیخ در الشفاء، معانی صورت را گسترده‌تر و دقیق‌تر برمی‌شمرد و گاه به هفت یا هشت قسم می‌رسد:

1. صورت برای هر معنای بالفعل که قابل تعقل باشد، حتى جواهر مفارقه و عقول مجرد نیز «صور»اند.
2. صورت برای هر هیئت و فعلی که در قابل واحد یا مرکب واقع شود، تا آنجا که حرکات، اعراض، رکوع و سجده در صلاة نیز صورت شمرده شوند.
3. صورت برای آنچه ماده به آن قوام بالفعل می‌یابد (صرفاً صور جسمانی).
4. صورت برای آنچه ماده را کمال می‌بخشد، هرچند ماده به آن متقوم نباشد، مانند صحت، مزاج، و غایت طبیعی.
5. صورت خاصه برای آنچه به صناعت در مواد حادث می‌شود، مانند تخت، دیوار، کلنگ، و اشکال مصنوع.
6. صورت برای نوع، جنس، فصل، و مجموع آنها.
7. صورت کلیه، یعنی هیئت اعتباری مجموع اجزاء (مانند عشرة آحاد که هیئت کلیت بر آن عارض می‌شود).

بخش چهارم: نتیجه‌گیری و جامع معرفتی

صورت، لفظی است مشترک لفظی یا مشکک، دارای معنای واحد اصیل: کمال و فعلیت شیء. هر چیز بحسبه کمالی دارد، پس صورتی دارد:

• مجردات → صورت عقلی
• اجسام طبیعی → صورت نوعی و جسمی
• مصنوعات → صورت صناعی
• اعراض و حرکات → صورت عرضی و فعلی
• کلیات و مجموعها → صورت کلیه اعتباری

چنان‌که «قلم» بر خودکار، مداد، نی، قلم‌مو و مرسام اطلاق می‌شود، «صورت» نیز بر همه این مراتب به نحو اشتراک لفظی یا تشکیک خاصّی اطلاق می‌گردد. این است راز گستردگی و عمق کلام شیخ‌الرئیس و ایجاز حکیمانه سبزواری.