متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: بطلان تسلسل ترتّبی در علل و معلولات موجود بالفعل

در بررسی سلسله علل و معلولات، مسئله تسلسل از دیرباز مورد مناقشه فیلسوفان و متکلمان بوده است. تسلسل به معنای آن است که هر علتی خود معلول علت پیشین باشد و این سلسله تا بی‌نهایت امتداد یابد، بدون آنکه به علتی واجب‌الوجود و غیرمعلول منتهی گردد. حکما و متألهان با براهین متعدد و استوار، بطلان چنین تسلسلی را در عالم خارج اثبات کرده‌اند.

برهان نخست: برهان طرف و وسط

اگر فرض کنیم سلسله علل تا بی‌نهایت به عقب ادامه دارد، همه اجزای این سلسله «وسط» خواهند بود؛ یعنی هر عضوی هم علت برای عضو بعدی است و هم معلول برای عضو پیشین. حال، هر چیز وسط، بالضروره باید دو طرف داشته باشد، چنان‌که خط وسط میان دو نقطه قرار می‌گیرد و بدون طرفین قابل تصور نیست. اما در فرض تسلسل، هیچ طرفی وجود ندارد؛ نه ابتدای سلسله معلوم است و نه انتهای آن. پس سلسله‌ای که تنها از وسط تشکیل شده و فاقد طرف است، محال عقلی است، همان‌گونه که خطی تنها از وسط و بدون ابتدا و انتها محال است.

برهان دوم: برهان ترتب و توقف معلول بر علت

علت و معلول در وجود، مترتب بر یکدیگرند؛ یعنی وجود معلول بالذات متوقف بر وجود علت است و اگر علت نباشد، معلول بالضروره معدوم خواهد بود. حال، اگر سلسله علل تا بی‌نهایت باشد و هیچ علتی واجب و غیرمعلول نباشد، همه اعضا معلولند و هیچ‌یک بالاستقلال موجود نیستند. بنابراین، هیچ عضوی بالفعل موجود نخواهد بود، در حالی که ما وجود سلسله را در خارج مشاهده می‌کنیم. این تناقض آشکار، بطلان فرض تسلسل را اثبات می‌کند.

برهان سوم: برهان تضایف (برابری عدد علت و معلول)

در سلسله ترتّبی علل و معلولات، عدد علل و معلولات باید برابر باشد؛ زیرا هر معلول، علتی دارد و هر علتی (جز علت اول) معلول است. اگر سلسله بی‌نهایت باشد و علت اولی وجود نداشته باشد، عدد علل یکی کمتر از عدد معلولات خواهد شد؛ زیرا آخرین معلول (اگر فرضاً انتهایی باشد) علتی ندارد. این عدم برابری در تضایف، محال است. بنابراین، وجود علت اولی واجب‌الوجود ضروری است.

برهان چهارم: برهان أسدّ و أخضر (برهان کلّ و اجزاء)

ممکن است گفته شود که ما سلسله نامتناهی را به صورت یک «کلّ واحد» در نظر می‌گیریم، نه دانه‌دانه. پاسخ آن است که این کلّ نیز یا معلول است یا نیست. اگر معلول نباشد، همان واجب‌الوجود است و سخن تمام است. اگر معلول باشد، باید علتی خارج از خود داشته باشد؛ زیرا مجموع بدون اجزاء نیست و همه اجزاء آن معلولند، پس کلّ نیز معلول است و محال است که علت آن در داخل خودش باشد، زیرا هر جزء، خود معلول است و نمی‌تواند علت کلّ باشد. بنابراین، این کلّ نامتناهی نیز محتاج علت خارجی و واجب‌الوجود است.

جمع‌بندی بخش نخست

از مجموع براهین چهارگانه فوق به‌دست می‌آید که تسلسل ترتّبی در علل و معلولات موجود بالفعل در عالم خارج، به هیچ وجه ممکن نیست. این سلسله یا باید به واجب‌الوجود منتهی شود یا وجودش محال است. و چون وجود عالم مشهود است، لزوم انتهاء سلسله به واجب تعالی اثبات می‌گردد.

بخش دوم: ارتباط بطلان تسلسل با برهان امکان ابن‌سینا

شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در نمط چهارم اشارات، راهی دیگر برای اثبات واجب الوجود برگزید که مبتنی بر تقسیم وجود به واجب، ممکن و ممتنع است. او فرمود: هر موجودی یا واجب‌الوجود است یا ممکن‌الوجود یا ممتنع‌الوجود. موجودات عالم، ممکن‌الوجودند؛ یعنی وجود و عدمشان مساوی است و هیچ‌کدام بر دیگری ترجیح ندارد مگر به مرجّح خارجی، یعنی علت.

اگر همه موجودات ممکن باشند و هیچ واجبی نباشد، یا باید همه بدون علت موجود شوند (که محال است، زیرا ممکن بالذات قائم نیست) یا سلسله علل ممکنه تا بی‌نهایت ادامه یابد (که با براهین پیشین باطل شد) یا دور لازم آید (که آن نیز محال است). بنابراین، وجود واجب‌الوجود بالذات ضروری است.

جمع‌بندی نهایی کتاب

تسلسل در علل ترتّبی موجود بالفعل در خارج، به چهار برهان محکم (طرف و وسط، ترتب، تضایف، أسدّ و أخضر) باطل است. این بطلان، یکی از استوارترین راه‌های اثبات وجود واجب تعالی است. همچنین، برهان امکان ابن‌سینا نیز با همین مقدمات، وجوب وجود واجب‌الوجود بالذات را اثبات می‌کند. بنابراین، عالم هستی، زنجیره‌ای است که هر حلقه‌اش به حلقه پیشین وابسته است، و این زنجیر در نهایت به دست قادر متعال بسته شده است؛ وگرنه آویزان در هوا خواهد ماند و این محال است.