متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: غرر دهم از فریده هفتم مقصد اول – در بیان احکام مشترک میان علّت و معلول

متن منظومه حکیم سبزواری

وَ مِنْ أَحْكَامِهَا اشْتِرَاطُ مَا
لِلْمَفْعُولِ يَتَقَدَّمُ التَّأْثِيرَا
بَلْ يَجْمَعُهُ فَإِذَا اجْتَمَعَا
فَالْعِلِّيَّةُ بِالْجَزْمِ تَتَبَيَّنَا
يَجِبُ مَعْلُولُهَا حَتْمًا فَلَا
يَجُوزُ تَخَلُّفُ الْمَعْلُولِ أَبَدَا

شرح و بسط دقیق غرّه

حکیم سبزواری در این غرّه، یکی از مهم‌ترین قواعد عقلی را بیان می‌کند که از لوازم ضروری رابطه علیّت است: امتناع تخلّف معلول از علّت تامّه. این قاعده از بدیهیات اوّلی عقل است و هیچ فیلسوفی در آن تردید نکرده است.

علّت بر دو قسم است:

1. علّت تامّه: آن علّتی که همه شروط و مقدمات و عدم موانع در آن جمع باشد.
2. علّت ناقصه یا علّت إعدادی: که یا فاقد برخی شروط است، یا مانعی موجود است.

در علّت تامّه، وجود معلول واجب بالذات و قطعی است؛ زیرا اگر معلول موجود نشود، معنایش آن است که یا در علّت نقصی بوده (که خلاف فرض است) یا رابطه علیّت باطل است (که محال است).

تطبیق عمیق بر ذات احدیّت سبحانی

این قاعده هنگامی که بر ذات واجب الوجود تطبیق شود، نتایج عظیم و نورانی دارد. صفات فعلیّه خداوند – مانند قدرت، علم، اراده، رحمت، رزّاقیّت، خالقیّت – همگی بالفعل و ازلی و ابدی‌اند، نه بالقوّه و نه حادث.

اگر صفات فعلیّه خداوند بالفعل‌اند، پس خداوند از أزل «قادر بالفعل»، «عالم بالفعل»، «مرید بالفعل»، «خالق بالفعل»، «رازق بالفعل» بوده است. حال، اگر این صفات فعلیّه از أزل موجودند، آیا می‌توان گفت معلول آن‌ها (یعنی مخلوقات) از أزل موجود نبوده‌اند؟

هرگز! زیرا این با قاعده «امتناع تخلّف معلول از علّت تامّه» منافات دارد.

دفع شبهه مشهور: «کانَ اللّٰهُ وَ لَمْ یَکُنْ مَعَهُ شَیْءٌ»

روایت معروفی است که: «کانَ اللّٰهُ وَ لَمْ یَکُنْ مَعَهُ شَیْءٌ» (خدا بود و چیزی با او نبود). آیا این روایت با قاعده فوق تعارض ندارد؟

جواب دقیق و لطیف:

• این «مع» به معنای معیّت زمانی یا مکانی نیست، بلکه به معنای معیّت رتبی و وجودی است.
• یعنی هیچ موجود مستقل و قائم‌بالذات با خداوند نبوده و نیست، بلکه همه موجودات قائم به او و فیض او هستند.
• معیّت مخلوق با خالق، معیّت ذاتی است، نه زمانی؛ یعنی وجود مخلوق در ذات خود متأخّر از خداوند نیست، بلکه وجودش عین ربط و تعلّق و فیض است.

نتیجه‌گیری بخش

قاعده «لا یجوز تخلّف المعلول عن العلّة التامّة» از ارکان حکمت متعالیه است و هنگامی که بر ذات واجب الوجود تطبیق شود، اثبات می‌کند که:

• صفات فعلیّه خداوند ازلی و ابدی‌اند.
• فیض مقدس الهی أزلی است.
• مخلوقات از حیث وجود أزلی‌اند، هرچند از حیث ماهیت و تشخّص حادث‌اند.
• معیّت خالق و مخلوق معیّت ذاتی و وجودی است، نه زمانی و مکانی.

و این است معنای دقیق «دائم الفيض علی البریّة» و «اللّٰهُ خالقُ کلِّ شَیْءٍ» از أزل تا أبد.