متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: قانون الواحد و دو قاعده كلي صدور

در ميان قواعد بنيادين حكمت متعاليه، دو قاعده كلي از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند كه هر دو از قانون معروف «الواحد لا يصدر عنه إلا الواحد» نشأت مي‌گيرند:

اين دو قاعده، همچون دو شمشير برّان، هر گونه امكان صدور كثير بالذات از واحد بالذات را نفي مي‌كنند و در عين حال، نظام علّي عالم را بر پايه وحدت و سنخيت استوار مي‌سازند.

سنخيت و خصوصيت ذاتي: محور اصلي قواعد صدور

كليد فهم اين قواعد، درك مفهوم «سنخيت» و «خصوصيت ذاتي» ميان علت و معلول است. هر علتي داراي خصوصيتي ذاتي است كه معلول متناسب با همان خصوصيت از آن صادر مي‌شود. اين خصوصيت، همچون جوهرة وجودي علت است كه نمي‌تواند معلولي نامتناسب با خود پديد آورد.

همچنين نور و ظلمت: نور، فقط روشني مي‌آورد و ظلمت، فقط تاريكي. هر يك اقتضاي خصوصيتي در علت دارد كه با صدور معلول متناسب با آن سازگار است.

شبهه تركيب در موجودات داراي صفات متضاد

شبهه‌اي كه در اين مقام مطرح مي‌شود اين است كه انسان هم حرارت دارد و هم برودت؛ پس آيا از يك ذات بسيط، دو معلول متضاد صادر شده و قانون الواحد نقض گرديده است؟

پاسخ اين است كه وقتي دو خصوصيت متضاد در يك شيء يافت شود، دليل بر تركيب آن شيء است، نه بساطت آن. انسان مركب است از عناصر چهارگانه، مزاج‌ها و قواي گوناگون؛ هر خصوصيتي علت خاص خود را دارد و هيچ نقضي در قانون الواحد رخ نداده است.

بخش دوم: بطن عميق قانون الواحد و دفع شبهه تفويض

جمهور متكلمين و برخي فلاسفه، قانون «الواحد لا يصدر عنه إلا الواحد» را به‌صورت سطحي فهميدند و از آن شبهه تفويض ساختند:

گفتند: اگر از خداوند واحد حقيقي فقط يك معلول (مثلاً عقل اول) صادر شود، پس خداوند امر ايجاد را به عقل اول واگذار كرده و خود از تدبير عالم كناره گرفته است.

دفع قطعي شبهه تفويض

اين سخن، افترايي بزرگ بر حكيمان است و با نص صريح قرآن كريم در تضاد است:

اين آيه شريفه نشان مي‌دهد كه امر الهي (ايجاد و تدبير) يك فيض واحد است، نه اينكه به ديگري واگذار شده باشد. آن «واحد» چيست؟ همان «وجود منبسط» است؛ فيض مقدس الهي كه تكثرش تنها به تكثر قابل‌ها و موضوعات باز مي‌گردد، همچون آفتاب واحد كه در ديوارهاي متعدد منعكس مي‌شود، ليكن آفتاب همچنان واحد است.

عقل اول: واحد اطلاقي، نه واحد عددي

حتي اگر اولين صادر را «عقل اول» بناميم، آن نيز واحد اطلاقي است، نه واحد عددي. عقل اول شامل همه عقول، نفوس و فعليت‌هاي عالم است. همچون مملكت واحد كه كثرات در آن موجودند، اما وحدت مملكت باقي است.

همچنين انسان كامل ـ كه اول ما خلق الله و خاتم الانبياء است ـ اوليت و خاتميت در او يك چيز است؛ زيرا وحدت او اطلاقي است، نه عددي.

بخش سوم: نتيجه‌گيري و جمع‌بندي نهايي

از خداوند واحد حقيقي، تنها يك فيض واحد صادر مي‌شود: وجود منبسط. همه موجودات، از عقل اول تا آخرين ذره ماده، مراتب و شدت و ضعف همان فيض واحدند. ترتيب اشرف فالاشرف رعايت شده، نظام سنخيت كاملاً محفوظ است، اما هيچ تفويضي رخ نداده و خداوند در هر لحظه مباشر مطلق ايجاد است.

اگر اين بيان عميق قانون الواحد را به خوبي دريابيم، ديگر نيازي به بيانات طولاني نيست و تمام شبهات فخر رازي و امثال او در اين باب به آساني دفع مي‌گردد.