متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: برهان نفي تسلسل در علل فاعلى و اثبات واجب الوجود بالذات
(إلهيات الشفاء، مقالهٔ چهارم، فصل نفي التسلسل)

مقدمهٔ بخش

پس از آنکه در بخش‌های پيشين، امکان ماهوي و وجوب و امکان ازلي ثابت گرديد و معلوم شد که هر ممکن الوجودي محتاج به علت است، اکنون نوبت به نفي تسلسل در سلسلهٔ علل فاعلى مي‌رسد. شيخ الرئيس ابوعلي سينا در إلهيات الشفاء پنج دليل بر امتناع تسلسل آورده است که چهار دليل نخست در اين بخش با شرح و بسط کامل بيان مي‌گردد و دليل پنجم (برهان حدوث) در بخش آتي خواهد آمد.

دليل نخست: دليل وسط و طرف

شيخ مي‌فرمايد: هر چيزي که هم علت باشد و هم معلول، بالضرورة «وسط» است؛ زيرا پيش از آن علتي و پس از آن معلولي موجود است. اول سلسله تنها علت است و آخر سلسله تنها معلول. اگر سلسله به سوي علت‌ها غير متناهي باشد، همهٔ اعضا هم علت‌اند و هم معلول، پس همه وسط‌اند و هيچ طرفي ندارند. ولي وسط بدون طرف همچون شاخهٔ درختي است که نه ريشه دارد و نه ميوه؛ محال است. بنابراين سلسله ناچار بايد در طرف علت به علّتي محض داشته باشد که معلول چيز ديگري نباشد.

دليل دوم: دليل ترتّب و اقتضاي معلوليّت

سلسلهٔ علل فاعلى مترتب همچون زنجيري است که هر حلقه به حلقهٔ پيشين آويخته است. اگر يک حلقه را اگر برداريد، همهٔ پسين‌ها فرو مي‌ريزد. اين ويژگيِ ذاتي معلوليّت است که بدون علّت، موجود نمي‌ماند. پس کل سلسله محتاج علّتي است که آن را «بکشد» و نگه دارد. اگر بگوييد خود سلسله خودش را نگه داشته، يا دور لازم مي‌آيد يا تسلسل، و هر دو باطل‌اند.

دليل سوم: دليل تضايف و تساوي عدد علل و معلولات

در سلسلهٔ غير متناهي، همهٔ اعضا جز آخرين هم علت‌اند و هم معلول، ولي آخرين فقط معلول است و علتي در سلسله براي او نيست. پس تعداد معلول‌ها يکي بيشتر از علت‌هاست و اين نقض قانون تضايف است. عقل حکم مي‌کند که علت و معلول بايد متساوي باشند، همان‌گونه که پدر و فرزند در يک نسل متساوي‌اند. پس بايد علّتي اول باشد که خودش معلول چيز ديگري نباشد تا تعادل برقرار گردد.

دليل چهارم: دليل فارابي – أسد البراهين و أخصرها

فارابي مي‌فرمايد: سلسلهٔ غير متناهي را در حکم «يک واحد» بگيريد. هر فردي از اين واحد مرکب موجود نمي‌شود مگر با فرد پيشين. پس کل واحد مرکب نيز موجود نمي‌شود مگر با چيزي خارج از خود واحد. و آن چيز خارج، واجب الوجود است که معلول چيز ديگري نيست. اين دليل همچون شيري است که در کمين تسلسل نشسته و يک جمله آن را درهم مي‌شکند.

جمع‌بندي و نتيجهٔ نهايي بخش

چهار دليل گذشته – دليل وسط و طرف، دليل ترتّب، دليل تضايف، و دليل شيرين فارابي – همگي بر يک حقيقت دلالت دارند: سلسلهٔ علل فاعلى مترتب نمي‌تواند به سويتناهي باشد، بلکه ناچار بايد به علّتي محض و غير معلول منتهي گردد، و آن علّت همان واجب الوجود بالذات است که هيچ نياز و احتياجي ندارد و همه چيز به او محتاج است.