متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: المقصد الثاني في الجوهر والعرض

الفريدة الأولى: في رسم الجوهر وذكر أقسامه

پرسش نخست آن است كه چرا سخن از «رسم جوهر» است نه «حدّ جوهر»؟ پاسخ آن است كه جوهر فاقد جنس و فصل است؛ از اين‌رو حدّ تامّام و تركيبي ندارد و تنها به رسم توصيف مي‌شود.

رسم جوهر در كلام حكيمان

توضيح اين رسم بدين قرار است:

• «الماهية المحصَّلة» يعني ماهيتي كه در خارج مابه‌الإزاء دارد، برخلاف ماهيات اعتباريه كه تنها منشأ انتزاع‌اند، مانند «الإمكان»، «الوجوب»، «الملكية» و «السببية».
• «إذا وُجدت في الأعيان» يعني هنگامي كه اين ماهيت در خارج تحقق يافت.
• «كانت لا في موضوع» يعني قائم به ذات خود است، نه قائم به غير و نه محتاج به موضوعي كه در آن حلول كند.

بنابراين، جوهر موجودي است كه در تحقق خارجي خويش از موضوع بي‌نياز است؛ همچون ديوار كه به خودي خود قائم است، برخلاف بياض كه بدون موضوع نمي‌تواند بود.

تقسيم جوهر به پنج قسم

حكيمان جوهر را بر دو قسم كلي مقسم كرده‌اند: مقارن و مفارق. مقارن سه قسم و مفارق دو قسم است.

بيت مشهور حكيم سبزواري در حفظ اين تقسيم

حاج ملاهادي سبزواري‌فرمايد: «المفارق» را مرفوع بخوانيد و از صفت بودنش قطع كنيد تا وزن شعر درست شود، مانند آيهٔ شريفه:

چرا جوهر يك مقوله است ولي اعراض نُه مقوله‌اند؟

بنابراين مقولات عشر عبارتند از:

• يك مقوله جوهر (با پنج قسم داخلي)
• نه مقوله عرض (هر يك مستقل)

جمع‌بندي بخش نخست

جوهر موجودي است كه در تحقق خارجي خويش قائم به ذات است و نيازي به موضوع ندارد. اين موجود واحد در مراتب وجود به پنج قسم تقسيم مي‌شود: سه قسم مقارن با ماده (هيولى، صورت، جسم) و دو قسم مفارق (نفس و عقل). اين تقسيم، محور اصلي حكمت مشاء و متعاليه است و مبناي فهم بسياري از مسائل الهيات بالمعني الأخص و طبيعيات قرار مي‌گيرد.