متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش ششم: جوهر و عرض (جلسه ۲۴۶)
مقدمه بخش
پس از آنکه جوهر با تعریف رسمی‌اش «ماهیةٌ إذا وجدت فی الخارج کانت لا فی موضوع» شناخته شد و اقسام خمسه آن (جسم، ماده، هیولی، صورة نوعیة، نفس ناطقه) به تفصیل بیان گردید، اکنون نوبت بیان عرض است که نهمین مقوله از مقولات عشر و در عین حال، جامع همه اعراض نُه‌گانه است. این بخش، با نگاهی دقیق و نظام‌مند، نخست تعریف رسمی عرض را به دست می‌دهد، سپس وجود آن را از حیث رابطی، نعتی، اضافی و ذات‌الإضافه‌ای می‌کاود و سرانجام به بیان مقولات نه‌گانه اعراض و اختلافات مشهور در شمار آنها می‌پردازد.
تعریف رسمی عرض و تقابل آن با جوهر
عرض، به عکس جوهر، چنین تعریف می‌شود:
«ماهیةٌ إذا وجدت فی الخارج کانت فی موضوع»
یعنی ماهیتی است که هرگاه در خارج موجود شود، در موضوع موجود می‌شود و قوام وجود خارجی‌اش به موضوع است.
وجود عرض: چهار صورت دقیق
وجود عرض را می‌توان با چهار تعبیر دقیق بیان کرد تا از معانی حرفیه و اضافه مقولیه جدا شود:
- وجود رابطی: ماهیتاً نفس‌الامر است و هوّیت دارد، لیکن در خارج، نفسیت ندارد؛ وجودش رابط محض به موضوع است.
- وجود نعتی: وصفی است للغیر؛ بدون لحاظ منعوت (موضوع) قابل تصور نیست؛ «أبیض» بدون «جدار» معنا ندارد.
- ذات‌الإضافة (نه له الإضافة): اضافه در ذات عرض است، نه عارض بر ذات؛ سلب آن محال است، برخلاف اضافه مقولیه (مثل غلام زید) که سلب‌پذیر است.
- وجود اضافی به معنای اخص: نفسش مضاف است، نه اینکه اضافه‌ای به آن عارض شده باشد.
در این آیه شریفه، فقر مخلوق «ذات‌الفقر» است، نه «له الفقر»؛ یعنی فقر، اضافه ذاتی و غیرقابل سلب است، و این دقیقاً همان وجود اضافی و ذات‌الإضافه‌ای است که در عرض وجود دارد.
مقولات نه‌گانه اعراض
مقولات عشر ارسطویی شامل یک جوهر و نُه عرض است. این نُه مقوله عبارت‌اند از:
| مقوله | معنا | مثال |
|---|---|---|
| کَمّ | مقدار و اندازه | طول، سطح، حجم، عدد |
| کَیْف | کیفیت و حالت | سواد، بیاضی، حلاوت، علم، قدرت |
| أین | نسبت شیء به مکان | فی البیت، فی المسجد |
| مَتَى | نسبت شیء به زمان | فی الشتاء، یوم الجمعة |
| وَضْع | نسبت اجزاء شیء به خودش و به خارج | قائم، قاعد، مستقبل، مستدبر |
| جِدَة (یَدِه، لَدَیه، ملْک، لِبْس) | رابطه محیط و محاط؛ محاط حاکم و محیط تابع | یتجلبب، یتنعل، له خاتم |
| فعل | تأثیر در غیر | یضرب، یسخّن |
| انفعال | تأثر از غیر | یُضرب، یُسخَّن |
| إضافة | نسبت متقابل و طرفینی | أب، ابن، مالک، مملوک |
اختلافات در شمار مقولات
- مشهور ارسطویی: ده مقوله (یک جوهر + نُه عرض)
- برخی فلاسفه: چهار مقوله (کم، کیف، نسبت، حرکت)
- برخی دیگر: سه مقوله (کم، کیف، نسبت)
- صدرالمتألهین (قدس‌سره): حرکت اساساً مقوله نیست؛ حرکت «وجود» است و فوق مقولات قرار دارد.
نتیجه‌گیری بخش
عرض، با وجودی رابطی و نعتی و ذات‌الإضافه‌ای، در برابر جوهر قرار می‌گیرد که وجودش نفسی و مستقل است. نُه مقوله اعراض، همه مراتب وجودی‌اند که قوامشان به جوهر است، و شناخت دقیق آنها، دریچه‌ای است به فهم نظام علی و معلولی عالم و نحوه تعلق صفات به ذات و به ممکنات. در جلسات آتی، هر یک از این نُه مقوله به تفصیل و با اقسام و خواصش خواهد آمد تا پرده از اسرار وجودی آنها برداشته شود.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!