متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: حقیقت عرض و تمایز وجودی آن از جوهر

عرض در اصطلاح حکمت، آن موجودی است که امکان تحققش در خارج، مشروط به قیام به غیر است؛ یعنی «ما یمکن کونه فی نفسه و هو فی موضوعه». این تعریف، دو حیثیت را در بر دارد:

این کون فی الغیر، نه از قبیل اضافه عارضیه است که بر ذات سابق عارض گردد، بلکه عين وجود عرض است. به تعبیر دقیق‌تر: «الاضافة عین وجوده، لا أن له الاضافة». بنابراین، عرض را نمی‌توان در خارج بدون موضوع یافت، چنان‌که غلام را می‌توان بدون زید تصور کرد، هرچند اضافه‌اش به زید بعداً عارض شود، اما عرض را هرگز.

تفاوت بنیادین میان دو نوع اضافه

اضافه بر دو قسم است:

1. اضافه مقولیه: آن است که بر ذات مستقل عارض شود، مانند «غلام زید» که غلام اول موجود است و سپس نسبت مالکیت به او اضافه می‌گردد.
2. اضافه وجودیه (ربطی محض): آن است که حقیقت شیء عين ربط باشد، نه اینکه ربط بر آن عارض شود، مانند وجود عرض و نیز وجود ممکنات نسبت به واجب تعالی.

مثال روشن از اضافه وجودی غیرمقولی

وجود همه موجودات ممکن، عین تعلق و ربط به مبدأ هستی است. معلول بدون علت اصلاً قابل فرض نیست، پس حقیقت معلول، ربط محض است. با این حال، نمی‌گوییم وجود ممکنات در مقوله «اضافه» است، زیرا اضافه مقولی، عارض بر ذات مستقل می‌شود، اما در اینجا ذات، عین ربط است.

همچنین معیت قیومیه حق تعالی با همه موجودات، از همین قبیل است:

این معیت، نه اضافه مقولی است و نه له الاضافة، بلکه ذات حق تعالی عین معیت قیومیه است.

بخش دوم: مقولات نه‌گانه عرض و اختلاف آراء در تعداد آنها

مشائین به پیروی از ارسطو، عرض را به نه مقوله تقسیم کرده‌اند که همگی اجناس عالیه‌اند و هیچ‌یک تحت جنس دیگری نیست:

1. الکم
2. الکیف
3. الإضافة (مقولیه)
4. أین
5. متى
6. الوضع
7. الجِدَّة (الملک)
8. الفعل
9. الانفعال

اختلاف در تعداد مقولات عرض

1. قول به سه مقوله: کم، کیف، نسبت (و هفت مقوله دیگر را زیرمجموعه نسبت دانستند).
2. قول شیخ اشراق (سهروردی): چهار مقوله: کم، کیف، نسبت، حرکت (حرکت را مقوله‌ای مستقل شمرد).
3. قول صدرالمتألهین: حرکت اصلاً مقوله نیست، بلکه وجود سیال و ساری است و فوق تقسیم جوهر و عرض قرار دارد.

نتیجه‌گیری این بخش

حقیقت عرض، قیام به غیر است و وجودش عین ربط محض. این ربط، اضافه وجودی است نه مقولی. از این‌رو، هرچند عرض در خارج امر ناعت و محتاج به غیر است، اما وجودش در هیچ‌یک از مقولات نه‌گانه به عنوان «مصداق مقوله اضافه» قرار نمی‌گیرد، بلکه هر مقوله‌ای جنس عالی مستقلی است.

و در نهایت، از منظر حکمت متعالیه، حرکت از سنخ وجود است و از نظام مقولات جوهر و عرض فراتر می‌رود.