متن تحقیق

کتاب کمّ (مقدار) در حکمت متعالیه
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: حقیقت کمّ و تمایز آن از سایر اعراض

کمّ آن عرض است که بالذات قابل تقسیم وهمى است، نه تقسیم خارجى حقیقی؛ زیرا تقسیم خارجى حقیقی تنها در هیولى و ماده رخ مى‌نماید و هیولى فاقد حقیقت کمّ است، بلکه کمّ بالعرض است.

پس هرگاه چیزى بالذات قابل تقسیم وهمى باشد، کمّ بالذات است، حتى اگر بالعرض قابل تقسیم خارجى نیز باشد، مانند جسم تعلیمى. و هرگاه بالذات قابل تقسیم وهمى نباشد، هرچند بالعرض قابل تقسیم خارجى گردد، کمّ نیست، مانند هیولى اولى.

تقسیم کمّ از حیث اتصال و انفصال

کمّ بر دو قسم است:

1. کمّ متصل
2. کمّ منفصل

بخش دوم: حقیقت کمّ متصل و شرط آن

کمّ متصل آن است که هرگاه تقسیم شود، میان اجزاء آن حدّ مشترک موجود باشد؛ یعنى حدّى که نسبتش به هر یک از دو جزء به یک نحو باشد: مى‌توان آن را آغاز جزء دوم و پایان جزء اول دانست، و بالعکس.

این حدّ مشترک گاهى نقطه است در میان دو جزء خط، گاهى خط است در میان دو سطح، گاهى سطح است در میان دو جسم، و گاهى «آن» است در میان دو جزء زمان.

برهان عدم وجود حدّ مشترک در کمّ منفصل

اما در عدد، چنین حدّى یافت نمى‌شود. اگر پنج واحد را به سه و دو تقسیم کنیم، هیچ واحدى نمى‌تواند همزمان آخر گروه اول و اول گروه دوم باشد؛ زیرا اگر یکى از واحدها را حدّ مشترک قرار دهیم، مجموع شش مى‌شود، و اگر از خارج واحدى بیاوریم باز مجموع شش مى‌گردد، و در هر دو صورت، خلاف مقصود است.

از این‌رو، کمّ منفصل منحصر در عدد است.

بخش سوم: اقسام کمّ متصل

کمّ متصل خود بر دو قسم کلى است:

الف) کمّ متصل قارّ (داراى ثبات ذاتى)

این قسم داراى مراتب سه‌گانه است که همگى دارای «ترصیف» (اتصال و التصاق و انضمام) هستند:

1. جسم تعلیمى: کمّى که در سه جهت (طول، عرض، عمق) سارى است.
2. سطح: داراى طول و عرض، فاقد عمق.
3. خط: داراى طول فقط، فاقد عرض و عمق.

نقطه کمّ نیست، زیرا فاقد امتداد است و تنها موضع است، نه مقدار.

ب) کمّ متصل غیر قارّ (فاقد ثبات ذاتى)

این قسم منحصر در زمان است. زمان متصل است، زیرا اجزایش حدّ مشترک وهمى دارد، اما ذاتاً غیر قارّ است؛ هر جزئى از آن به محض تحقق، منقضى و معدوم مى‌گردد. وجودش عین عدمش است.

بخش چهارم: جمع‌بندی نهایی اقسام کمّ

بنابراین، جسم طبیعى کمّ بالعرض است، اما جسم تعلیمى کمّ بالذات است. زمان کمّ است، اما کَیْف نیست، زیرا متصل است و حدّ مشترک وهمى دارد، ولى غیر قارّ بالذات است.