متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تعریف دقیق مقولهٔ کیفیّت (کَیْف)

مقولهٔ کیفیّت، آن هیأت قارّه‌ای است که در ذات خود از حرکت، از فعل و انفعال، از قبول نسبت و از انقسام بالذات منزّه است. این تعریف، همچون تیغی برّنده، تمامی مقولات دیگر را از دایرهٔ کیفیّت بیرون می‌راند و تنها جوهرِ نابِ این مقوله را بر جای می‌نهد.

بخش دوم: تقسیمات چهارگانهٔ کیفیّت

۱. کیفیّات نفسانیّه

آن کیفیّاتی که اختصاص به نفس دارند و جز در صاحبان نفس یافت نمی‌شوند، مانند علم، اراده، قدرت، شجاعت، جبن، غضب، رضا و امثال آن. این اوصاف در نبات یافت نمی‌شود، زیرا نبات نفس ندارد؛ و در حیوان به‌گونهٔ جزئى و در انسان به‌گونهٔ کلی ظاهر می‌گردد.

۲. کیفیّات مختصّهٔ به کمّ

الف) مختصّ به کمّ متّصل: استقامت، انحناء، شکل سطح (مثل مربّع یا مدوّر بودن)، اعوجاج و مانند آن.
ب) مختصّ به کمّ منفصل: زوجیت، فردیت، تساوی، تباین اعداد و نظایر آن.

این کیفیّات هرچند بر کمّ عارض می‌شوند، اما از ذات کمّ نیستند؛ استقامت را نمی‌توان از خط جدا کرد مگر آنکه خط را محو کنیم، و زوجیت را نمی‌توان از «اربعه» گرفت مگر آنکه عدد را تغییر دهیم.

۳. کیفیّات استعدادیّه (قوّیّه و لا قوّیّه)

کیفیّاتی که بیان‌گر استعداد شدید موجود به‌سوی انفعال یا به‌سوی عدم انفعال‌اند:

• قوّه: استعداد شدید به عدم انفعال، مانند صلابهٔ سنگ، مقاومت بدن در برابر بیماری، مصاحیّت و مانند آن.
• لا قوّه: استعداد شدید به‌سوی انفعال، مانند نرمی آب، بیماری، ضعف بدن و امثال آن.

۴. کیفیّات محسوسه

کیفیّاتی که به یکی از حواس پنجگانهٔ ظاهری درک می‌شوند:

• ملموسات: حرارت و برودت (فعّال)، یبوست و رطوبت (انفعالی)، نرمی، زبری، سنگینی، سبکی.
• مذوقات: طعوم تسعهٔ بسیطه.
• مشومات: روائح طیّبه و منتنه.
• مسموعات: اصوات.
• مبصرات: الوان و اضواء.

جمع‌بندی نهایی

مقولهٔ کیفیّت، همچون چشمه‌ای زلال در باغ مقولات عشر، تنها با چهار نهر اصلی سیراب می‌گردد: نفسانی، مختصّ به کمّ، استعدادی، و محسوس. هر کیفی که در عالم وجود دارد، ناگزیر در یکی از این چهار وادی جای می‌گیرد و هیچ راه فراری از این تقسیمِ جامعِ مانع ندارد. این تقسیم، میراث گران‌سنگ ابن‌سینا و صدرالمتألهین است که همچون ستارگانی در آسمان حکمت متعالیه می‌درخشند و راه طالبان معرفت را روشن می‌کنند.