متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یازدهم: تقسیم کیف محسوس به انفعالیّات و انفعال

حکمای متأله پس از آنکه کیفیات محسوسه را به پنج قسم (مربوط به باصرة، سامعه، شامّه، ذائقه و لامسه) تقسیم کردند، تقسیم دیگری بر آن‌ها عرضه داشتند که از حیث ثبات و رسوخ است. این تقسیم، از ظریف‌ترین و عمیق‌ترین تمیزهای فلسفی است که به تشبیه معروف «ملکه و حال» پیوند می‌خورد.

تعریف و علت تسمیهٔ انفعالیّات

«الكيفيّات المحسوسة إن كانت راسخةً كصفرة الذهب و حلاوة العسل سمّيت انفعاليّات»
چنان‌که حکیم سبزواری در منظومه فرموده و شارحان شرح داده‌اند: هرگاه کیف محسوس در موضوع خود رسوخ و استقرار یافته باشد، مانند زردی ذاتی طلا یا شیرینی طبیعی عسل، آن را «انفعالیّ» خوانند.

علت این نام‌گذاری آن است که حس از این کیفیات منفعل می‌گردد و جلا و صفا می‌یابد: «لانفعال الحواس عنها». چشم از دیدار زردی طلا صفا می‌گیرد و ذائقه از چشیدن شیرینی عسل لذت می‌برد. این انفعال، انفعالِ فعلي و دائمي است، نه لحظه‌ای.

وجه دیگر آن است که این کیفیات تابع مزاج خاصّی هستند که از ترکیب و انفعال عناصر چهارگانه پدید آمده است: «تابعة للمزاج الحاصل من انفعال العناصر». طلا به‌حکم مزاج خاصّی طلا شده و عسل به‌حکم مزاج خاصّی شیرین گشته است.

تعریف و علت تسمیهٔ انفعالات

«و إن كانت غير راسخة كحمرة الخجل و صفرة الوجل سمّيت انفعالات»
و اگر کیف محسوس راسخ نباشد، مانند سرخی صورت از خجالت یا زردی رخسار از ترس، آن را «انفعال» گویند. علت تسمیه نیز «لسرعة زوالها» است؛ یعنی به‌سرعت زائل می‌شود.

تشبیه مشهور: انفعالیّات و انفعالات در جسم؛ ملكات و حالات در نفس

حکما این دو قسم را به دو اصطلاح مشهور علم نفس تشبیه کرده‌اند:

و فرموده‌اند: «فاقتص الاقتناص بذينك» یعنی این دو اصطلاح (انفعالیّ و انفعال) را به جسم اختصاص دهید و آن دو (ملکه و حال) را به نفس؛ هرچند از حیث رسوخ و عدم رسوخ کاملاً مطابق یکدیگرند.

جمع‌بندی بخش

این تقسیم، یکی از دقیق‌ترین تمیزهای حکمت مشّاء است که نشان می‌دهد چگونه یک حقیقت واحد (انفعال حس از کیف) در دو صورت کامل و ناقص می‌پذیرد؛ صورت کامل آن راسخ و شبه‌ملکه است و صورت ناقص آن زائل‌شونده و شبه‌حال. این تمیز، دریچه‌ای است به فهم مراتب وجود و درجات ثبات در عالم کون و فساد، و تمثیلی است زیبا از آنکه چگونه جسم در مرتبهٔ خود، آیینهٔ نفس است.