متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
جلسه ۲۵۶ – بحث حقیقت علم (منظومه سبزواری، خارج صفحه ۱۴۱ سطر ۱۳ به بعد)

بخش نخست: طرح مسئلهٔ کلی در علم‌النفس

نخستین پرسش بنیادین در علم‌النفس، که همهٔ مباحث دیگر بر مدار آن می‌گردد، این است که:

این پرسش، محور همهٔ اختلافات فلسفی در باب معرفت شده و از مشائین تا متأخرین ادامه یافته است.

بخش دوم: مروری بر اقوال مشهور در جنس و مقولهٔ علم

۱. قول به انتزاعی بودن علم

گروهی می‌گویند علم نه وجود دارد و نه ماهیت؛ بلکه صرف انتزاع عقل از رؤیت خارجی است. چیزی در نفس وارد نمی‌شود و چیزی از نفس خارج نمی‌گردد؛ تنها صورتی ذهنی از مشاهده انتزاع می‌شود. بنابراین علم مفهومی محض و امر اعتباری است، دون المقولة.

۲. قول به اضافه بودن علم

عده‌ای علم را ماهیت می‌دانند، اما از مقولهٔ اضافه؛ یعنی نسبت و ارتباطی که میان نفس عالم و معلوم برقرار می‌گردد.

۳. قول به انفعال بودن علم

برخی می‌گویند علم انفعال نفس است؛ یعنی وقتی معلوم بر نفس عرض می‌شود، نفس متأثر می‌گردد و چیزی که قبلاً نبود، اکنون موجود می‌شود. «وَقَعَ فِي النَّفْسِ شَيْءٌ».

۴. قول به فعل بودن علم

جماعتی علم را فعل نفس می‌شمارند؛ زیرا نفس خود آن صورت را خلق و ایجاد می‌کند. پس علم مخلوق نفس و از مقولهٔ فعل است.

۵. قول مشهور مشائین: علم از مقولهٔ کیف نفسانی است

ابن‌سینا و اکثر فلاسفه و متكلمین می‌گویند علم کیف نفسانی است. دلیل آن‌ها این است که:

• کیف نفسانی عبارت است از «هیئة قارّة لا تقبل القسمة و لا النسبة».
• صورت علمیه نیز همین‌گونه است؛ قابل تقسیم و نسبت نیست.
• پس علم بالذات کیف است.

اشکالات وارد بر قول اضافه

• علم حضوری به نفس خودمان چگونه اضافه است؟ (عالم و معلوم واحدند)
• علم به معدومات چگونه اضافه است؟ معدوم چیزی نیست که به آن اضافه شود.
• پس اضافه تنها در علم حصولی و بالعرض پس از تحقق صورت پدید می‌آید.

بخش سوم: قول حکمت متعالیه – علم وجود محض و فوق مقوله است

ملاصدرا می‌فرماید: علم اصلاً ماهیت و مقوله نیست تا کیف یا فعل یا انفعال یا اضافه باشد؛ بلکه علم وجود است، وجودی مجرد و فوق جوهر و عرض.

دلایل صدرا:

• علم خلاقیت و ایجاد نفس است.
• هر خلقی وجود است، نه کیف عارضی (زیرا کیف فرع تعدد عارض و معروض است).
• علم نه حلول است، نه عروض، نه اتحاد، نه اضافهٔ محض → پس وجود مجرد و حقیقت محض است.

بخش چهارم: ثمرات علم و عظمت وجود علمی

وجود علمی اشرف، ابقی، اوسع و استوارتر از وجود خارجی است:

• غذای خارجی خورده می‌شود و تمام می‌گردد، لذت علمی تا ابد باقی می‌ماند.
• هر عالمی خصوصیاتی دارد؛ فقهش، اصولش، حکمتش.
• همهٔ انبیا و اولیا را علم حرکت داد، عزت داد، قدرت داد.
• ایمان تبعی علم است؛ علم بی‌ایمان و ایمان بی‌علم ممکن نیست.

این اوج درخواست رسول خدا است؛ نه مال، نه جاه، نه قدرت ظاهری؛ بلکه «حکمت» که همان علم حقیقی و وجود علمی اشرف است.

جمع‌بندی نهایی

حقیقت علم بر دو قول عمده دور می‌زند:

• قول مشائی (ابن‌سینا و حاجی سبزواری): علم بالذات کیف نفسانی است و سایر اوصاف بالعرض.
• قول حکمت متعالیه (ملاصدرا و علامه طباطبایی): علم وجود محض و فوق مقوله است؛ وجودی اشرف و ابقی از وجود خارجی، که نفس ناطقه به عنوان خلیفة‌الله آن را از مقام علم الهی خلق می‌کند.

و این وجود علمی است که انسان را تا افق «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ» بالا می‌برد و در قیامت با همین کتاب نفسش محشور می‌گردد.