متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و پنجم: سه تقسیم بنیادین علم و اختلاف مشهور در علم الهی

در مقام بیان مراتب علم، سه تقسیم مشهور و پذیرفته‌شده در میان حکمای اسلام وجود دارد که هر یک از آن‌ها دریچه‌ای گشوده به سوی فهم دقیق‌تر حقیقت معرفت و مراتب آن است:

1. تقسیم علم به حصولی و حضوری
2. تقسیم علم به تفصیلی و اجمالی
3. تقسیم علم به فعلی و انفعالی

اول: تقسیم علم به حصولی و حضوری

علم حصولی آن است که ماهیت شیء به وجود علمی تصویری در نفس حاصل آید، نه خود وجود خارجی شیء. به تعبیر دقیق‌تر، در علم حصولی، ماهیت آتش یا انسان یا آسمان و زمین به نحو وجود علمی عند العالم موجود می‌گردد، اما وجود خارجی دیگری در نفس پدید نمی‌آید؛ از این‌رو، عوارض خارجی را ندارد، هرچند آثار خاص خود را داراست.

در این مرتبه، اتحاد میان عاقل و معقول به اتحاد ماهیت معلوم با وجود علمی نفس بازمی‌گردد، نه اتحاد ماهیت معلوم با ماهیت نفس، و نه اتحاد وجود خارجی معلوم با وجود نفس. بنابراین، انسان در علم حصولی به آتش، حرارت را می‌فهمد که آتش دارای حرارت است، اما حرارت را نمی‌چشد و نمی‌سوزد.

اما علم حضوری آن است که وجود عالم با وجود خارجی معلوم متحد گردد؛ یعنی خود آتش، نه صورت آتش، در نفس حاضر شود. در این حالت، سخن از «حصول صورت شیء عند النفس» نیست، بلکه سخن از «حضور شیء عند النفس» است. عالم و معلوم در این مرتبه دارای وحدت وجودی‌اند و حقیقت معلوم به نحو اتم و اکمل در نفس حاضر است.

دوم: تقسیم علم به تفصیلی و اجمالی

علم اجمالی در این مقام، غیر از علم اجمالی در اصول فقه است. در اصول، علم اجمالی غالباً با جهل مرکب همراه است، اما در حکمت متعالیه، علم اجمالی لبّ و خلاصهٔ یک حقیقت گسترده است و علم تفصیلی همان حقیقت منبسط و مفصل همان لبّ است.

کسی که می‌گوید «من فقه یا فلسفه می‌دانم»، علم اجمالی دارد؛ زیرا لبّ مطلب را دارد. اما هنگامی که هزاران مسئله و فروع را یک‌به‌یک بیان کند، علم تفصیلی دارد. هیچ‌یک از این دو با جهل همراه نیست؛ یکی مُجمَل و دیگری مُفَصَّل است.

سوم: تقسیم علم به فعلی و انفعالی

علم فعلی آن است که علم، علت وجود خارجی معلوم باشد. مانند مهندسی که نقشه‌ای در ذهن می‌کشد و سپس آن را در خارج پیاده می‌کند؛ ساختمان خارجی معلول علم اوست.

علم انفعالی آن است که وجود خارجی، علت حصول علم در نفس باشد؛ مانند کسی که ساختمان ساخته‌شده را می‌بیند و صورت آن در ذهنش نقش می‌بندد.

مسئله اختلاف مشهور: آیا علم خداوند به ممکنات حصولی است یا حضوری؟

پس از بیان این سه تقسیم، نوبت به آن اختلاف بزرگ می‌رسد که مرحوم حاجی با شوق فراوان می‌خواستند پیش از تعریف دقیق، آن را مطرح کنند:

آیا علم خداوند سبحان به مخلوقات و معلولاتش حضوری است یا حصولی؟

قول مشائین

ابن‌سینا و پیروان او معتقدند علم الهی به ممکنات حصولی است؛ یعنی صُوَر مرتسمهٔ مخلوقات در ذات احدیت موجود است. دلیلشان آن است که اگر ممکنات در ذات حق باشند، کثرت لازم می‌آید، و اگر در خارج باشند، علم حصولی خواهد بود.

قول صدرالمتألهین و متأخرین

صدرالمتألهین و حکمای متعالیه می‌فرمایند: این سخن نادرست است. علم خداوند به جمیع ممکنات حضوریِ محض است، نه حصولی.

دلیل قاطع ایشان چنین است:

خود شما مشائیان قبول دارید که علم ما به متخیّله و خیالات (مانند اسب بال‌دار که در خارج وجود ندارد) حضوری است، زیرا نفس آن را ایجاد کرده و با آن متحد است. شما می‌گویید نفس در متخیّله «قابل» است و متخیّله «مقبول»، و نسبت قابل و مقبول «امکانی» است (ممکن است باشد یا نباشد)، با این حال باز هم علم را حضوری می‌دانید!

حال، نسبت خداوند به ممکنات «علّیت تامه و وجوبی» است؛ یعنی معلول بالذات و بالوجوب از علت موجود می‌شود. اگر نسبت «امکانی» (قابل و مقبول) موجب علم حضوری است، آیا نسبت «وجوبی و علّی» موجب علم حصولی خواهد بود؟ این تناقض آشکار است.

جمع‌بندی بخش

علم الهی به ذات خود و به جمیع ممکنات:

• حضوریِ محض است (نه حصولی)
• تفصیلیِ تام است (نه اجمالی)
• فعلیِ صرف است (نه انفعالی)

و این همان گوهر درخشان حکمت متعالیه و عرفان ناب شیعی است که حقیقت توحید را در اوج جلوه و کمال به نمایش می‌گذارد.