متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش نخست: مراتب علم در نظام حکمت متعالیه
ملاهادی سبزواری در منظومه حکمی خویش، پس از آن‌که از اقسام کیفیات سخن گفت و کلام را در آن‌جا به اتمام نرساند، در باب علم می‌فرماید:
فَقُلْتُ عِلْمٌ وَ إِنْ بَدَتْ لَهُ مَراتِبُ
أَذْ بَعْضُهُ جَواهِرٌ وَ بَعْضُهُ كَيْفُ
یعنی: گفتم «علم» یک مقوله بیش نیست، هرچند برای آن مراتب گوناگونی پدیدار است؛ زیرا برخی از مراتب علم، جوهرند و برخی کیفیات نفسانی.
شرح و تفصیل مراتب پنج‌گانه علم
علم، همچون نردبانی است که از پایین‌ترین پله مفهومی تا قله وجوب محض امتداد یافته و هر پله‌ای، منزلتی خاص دارد. این مراتب پنج‌گانه از پایین به بالا چنین‌اند:
|
مرتبه پنجم (ادنى المراتب) مفهوم مصدری انتزاعی علم «دانستن» به معنای فعل محض، بدون تعلق به فاعل معین |
|
مرتبه چهارم کیفیت نفسانی (کیف نفسانی) صورت‌های علمی حصولی که بر نفس عارض می‌شوند |
|
مرتبه سوم جوهر ذهنی به حمل اولی کلیات جواهر (مانند مفهوم نفس، عقل، جسم) در ذهن |
|
مرتبه دوم جوهر خارجی مجرد نفسی و عقلی علم حضوری نفس به ذات خویش و علم حضوری عقل به ذات خویش |
|
مرتبه اول (اعلی المراتب) علم واجب تعالی به ذات اقدس خویش علم بالذات که عین ذات واجب و عین وجوب است |
تبیین تفصیلی هر مرتبه
۱. علم واجب تعالی
أعلی مراتب العلم، علم الله سبحانه به ذات خود است که عین ذات واجب است. این علم نه ممکن است، نه عرض، نه زاید بر ذات؛ بلکه نفس وجوب و حقیقت مطلقه است. پس أجلّ من أن یبحث عنه فی باب الکیف. این مرتبه، قله‌ای است که از دسترس بحث مقولی بیرون است.
۲. جواهر خارجی مجرد
علم حضوری نفس ناطقه به ذات خود، عین نفس است و نفس، جوهر مجرد نفسی است. همین‌گونه علم حضوری عقل به ذات خود، عین عقل است و عقل، جوهر مجرد عقلی است. در این مرتبه، علم عین ذات است، نه صورت حصولی زاید.
۳. جواهر ذهنی به حمل اولی
کلیات جواهر (نفس، عقل، جسم، جوهر) وقتی در ذهن ما حاضر می‌شوند، به حمل شایع، همان کیفیات نفسانی‌اند؛ اما به حمل اولی، جوهرند. یعنی اگر بگوییم «الانسان حیوان ناطق»، مراد انسان خارجی یا انسان به حمل اولی است، نه صورت ذهنی که کیف است.
۴. کیفیت نفسانی
صورت‌های علمی حصولی اعم از تصورات و تصدیقات که بر نفس عارض می‌شوند. این همان است که در باب مقوله کیف بحث می‌شود و موضوع اصلی بحث ماست در این مقام.
۵. مفهوم مصدری انتزاعی
«العلم بمعنی الادراك» یا «دانستن» به معنای صرف فعل، بدون تعلق به فاعل. این مرتبه حتی از کیفیت نفسانی نیز پایین‌تر است و صرف مفهومی انتزاعی است.
علت بحث از علم در باب کیفیات
هرچند علم مراتب بلند و والایی دارد که از بحث مقولات ده‌گانه بیرون است، اما چون برخی مراتب آن (کیفیت نفسانی و مفهوم مصدری) در سلسله مراتب پایین‌تر قرار دارند و داخل در مقوله کیف یا پایین‌تر از آن می‌شوند، بحث از آن‌ها در این‌جا سزاوار و شایسته است: «فهنا ابحاثه حریّة بالذکر من تلک الأبحاث».
جمع‌بندی بخش
علم، حقیقت واحدی است که چون آینه‌ای تمام‌نما، مراتب وجود را از ادنی مفهوم تا اعلی وجوب منعکس می‌کند. بحث ما در باب کیفیات، تنها به پله‌های پایین این نردبان بلند معرفت محدود است؛ پله‌هایی که نفس انسانی بر آن‌ها قدم می‌نهد تا به سوی قله حضور و وجوب صعود کند. مراتب عالی‌تر، در ساحت الهيات بالمعنی الأخص و معرفت حضوری بحث می‌شوند، نه در باب مقولات.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!