متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تبیین اصطلاحی علم حصولی و علم حضوری و رفع شبهات مشهوره

علم بر دو قسم است: حصولی و حضوری. علم حصولی آن است که صورت شیء — نه عین شیء — برای عالم حاصل گردد؛ و علم حضوری آن است که نفس الامر و عین شیء خارجی برای عالم حاضر شود و میان وجود عالم و وجود معلوم اتصال وجودی برقرار گردد. لهذا گفته‌اند: «العلم الحضوری هو الذی هو عین المعلوم الخارجی».

موقف المشائین فی حصر العلم الحضوری

مشائین — از ابن‌سینا تا پیروان او — علم حضوری را منحصر در علم هر عالمی به ذات خویش دانستند، اعم از خداوند سبحانه یا عبد. بنابراین، علم به غیر (اعم از صفات و افعال و مخلوقات) را بالضروره حصولی شمردند. حتی علم خداوند متعال به ممکنات را پیش از ایجاد، حصولی و ارتسامی دانستند؛ یعنی صورت‌های مرتسمه‌ای که پیش از ایجاد در ذات احدیت نقش می‌بندد.

موقف الحکمه المتعالیه: إثبات العلم الحضوری المطلق للحق تعالی

حکمت متعالیه این حصر را نپذیرفت و فرمود: علم حضوری منحصر به علم به ذات نیست، بلکه علم خداوند متعال به جمیع مراتب وجود — اعم از ذات و صفات و افعال و معلولات — بالذات حضوری است. در حق تعالی اصلاً علم حصولی راه ندارد؛ هر چه هست حضور محض است.

برهان قاطع: قیاس علم النفس إلی المتخیلات

همگی — مشائی و متأله — قبول دارند که علم نفس ناطقه به متخیلات و صور خیالیه حضوری است؛ زیرا متخیله مرتبه‌ای از نفس است و نفس آن را بالانشاء و الفعالیه می‌آورد و عین آن حاضر اوست.

حال اگر علم نفس انسانی — با آن ضعف و محدودیت — به صور خیالیه حضوری است، چگونه علم خداوند سبحانه به معلولاتش (که بالذات فعل و انشاء اوست) حصولی باشد؟

در عبارت «کصورٍ فی علمنا الحصولی» دو وجه ممکن است:

1. کاف تمثیلیه (موقف متألهین): مراد آن است که در علم الهی اصلاً صورت مرتسمه نیست؛ تمام حضوری است.
2. کاف تشبیهیه (حتی بر مذهب مشائی): علم خداوند به معلولات مانند علم نفس به متخیله‌هاست؛ پس باز هم حضوری خواهد بود.

برهان أولی: نسبه الواجب إلی الممکن بالوجوب و السببیه التامه

نسبت مقبول (صور متخیله) به قابل (نفس) نسبت امکان است؛ اما نسبت معلول به فاعل مختار — خاصه فاعل إلهی — نسبت وجوب و سببیت تامه است. پس اگر با نسبت ضعیف‌تر (امکان) علم حضوری ثابت است، با نسبت أقوی (وجوب) به طریق اولی حضوری خواهد بود.

نتیجه: لا حاجه إلی صوره مرتسمه فی العلم الإلهی

چون معلول مرتبه نازله و شدت ضعیفه علت است، و هیچ چیز از حیطه وجود و نور خداوند خارج نیست، و او مخرج معلول از «لیس المحض» به «أیس» و معطی کمال است نه فاقد آن، پس خداوند برای علم به مخلوقاتش نیازی به صورت مرتسمه و ذریعه ندارد؛ معلول را که ببیند، همان خودش را در مرتبه أدنی می‌بیند.

بخش دوم: تعریف دقیق علم حصولی و حضوری و تقسیمات علم

أولاً: تعریف علم حصولی: حصول صوره الشیء للعالم (نه عین الشیء).

ثانیاً: تعریف علم حضوری: حضور نفس الشیء للعالم، أی اتصال وجودی میان وجود عالم و وجود معلوم خارجی.

تقسیم ثالثه: علم تفصیلی و اجمالی

• تفصیلی: علم به اشیاء متعدده بصور متمایزه منفصله (مثل دانستن مسائل فقه به ترتیب باب به باب).
• اجمالی: علم به جمیع آن اشیاء بصوره واحده بسیطه غیر منفصله (مثل آنکه شخص بگوید «فقه می‌دانم» و همه در یک صورت بسیط حاضر باشد).

تقسیم رابعه: علم فعلی و انفعالی

• علم فعلی: علم سبب المعلوم است (مثل علم مهندس به ساختمان پیش از ایجاد؛ نقشه در ذهن اوست و سبب وجود خارجی می‌گردد).
• علم انفعالی: علم مسبب عن المعلوم است (مثل علم ناظر به ساختمان پس از ایجاد؛ ساختمان سبب نقش بستن صورت در ذهن او می‌شود).

و لهذا گفته‌اند: «العلم الانفعالی من المرسوم فی العقل، بعد ما فی الأعیان حصل فی العقل».

جمع‌بندی نهایی کتاب

حکمت متعالیه با برهان‌های روشن و قاطع — خاصه قیاس علم نفس به متخیله و أولوّیت نسبت وجوبی فاعل إلهی به مفعول — ثابت کرد که علم خداوند متعال به جمیع مراتب وجود، از ذات تا معلولات، بالذات و بالأصاله حضوری است و هیچ صورت مرتسمه و ذریعه‌ای در کار نیست. این، جوهره اختلاف میان مشائی و متأله است و سرچشمه بسیاری از اختلافات کلامی و فلسفی بعدی.