متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: اعراض نسبیّه سبعه و جایگاه آن در نظام مقولات

پس از بیان مقوله کم و مقوله کیف، حکیم متأله حاج ملاهادی سبزواری قدس‌سره به بیان هفت مقوله نسبی می‌پردازد که همگی از سنخ نسبت‌اند، هرچند گاه یک‌طرفه باشند، گاه دوطرفه، گاه صرف اضافه محض و گاه هیئت و کیفیت استقرار. این هفت مقوله عبارت‌اند از:

همه اینها عرض‌اند و همه در ذات خود نسبت‌اند؛ لذا به آنها «اعراض نسبیّه» اطلاق می‌شود. اکنون به ترتیب به تفصیل هر یک می‌پردازیم.

بخش دوم: مقوله أین (هیئت استقرار شیء در مکان)

تعریف أین

أین، هیئت و کیفیتی است که از نسبت متمکّن به مکان پدید می‌آید؛ نه صرف تمکّن است و نه صرف مکان، بلکه هیئت استقرار و چگونگی اشغال فضا است. این هیئت، واقعیتی عرضی است که میان ظرف و مظروف برقرار می‌شود.

تقسیم أین به حقیقی و اعتباری

نسبت مکانی گاه حقیقی است و گاه اعتباری:

• أین حقیقی: آن است که مکان، ظرف تام و محیط حقیقی بر متمکّن باشد، به‌گونه‌ای که تمام فضای متمکّن را پر کرده باشد. مثال: «الماء فی الكوز»؛ آب تمام فضای کوزه را اشغال کرده و کوزه ظرف تام آب است.
• أین اعتباری: آن است که مکان، ظرف حقیقی و تام نباشد، بلکه تنها به اعتبار بزرگ‌تر بودن یا احاطه نسبی، شیء را در خود جای دهد. مثال: «الكوز فی الدار» یا «زید فی البلد»؛ خانه ظرف حقیقی کوزه نیست، بلکه تنها بخش کوچکی از آن را در بر گرفته است.

بخش سوم: مقوله متى (هیئت استقرار شیء در زمان)

تعریف متى

متى، هیئت و کیفیتی است که از نسبت شیء با زمان پدید می‌آید؛ یعنی شیء در زمان مستقر است و این استقرار، هیئت زمانی او را تشکیل می‌دهد.

دو گونه نسبت زمانی

1. نسبت به نفس الزمان (فی الزمان): مانند «زیدٌ موجودٌ فی هذا الیوم»؛ این أین زمانیِ حقیقی است.
2. نسبت به طرف الزمان (عند الوقت): مانند «موت زید فی هذه اللحظة» یا «وصول الجیش فی الساعة کذا»؛ این دیگر «فی الزمان» نیست، بلکه در طرف و پایان زمان واقع شده است.

تقسیم دیگر متى

• متى قطعیّه (زمان معیّن و ثابت)
• متى توسطیّه (زمان تقریبی و نسبی)

بخش چهارم: مقوله جده (ملك له)

تعریف جده

جده، اعتباری است که از نسبت مالکیت میان شیء و مالک پدید می‌آید. مثال: «الفرس لزید»، «الأرض للإمام»، «الكون للحق تعالی».

دو قسم اعتبار

1. اعتبار به ید معتبر (قابل تغییر): مانند وزارت، ریاست، نیابت؛ که جاعل می‌تواند آن را وضع یا رفع کند.
2. اعتبار نفْس‌الامری (غیر قابل تغییر توسط بشر): مانند شرق و غرب عالم، بالا و پایین، که دست بشر در آن کوتاه است.

خلط میان این مراتب، موجب شبهه «یک ملک دو مالک» می‌شود؛ در حالی که لام اضافه در هر مرتبه معنایی متفاوت دارد.

این آیه شریفه، مالکیت حقیقی و نفْس‌الامری را بیان می‌کند که با مالکیت‌های تشریعی و اعتباری متفاوت است.

جمع‌بندی بخش‌های اول تا چهارم

سه مقوله أین، متى و جده، هرچند همگی نسبی‌اند، اما هر یک هیئت و کیفیت خاص خود را دارند. أین و متى مختصّ مادّیات‌اند و جده، اعتباری نفْس‌الامری است که در نظام مالکیت‌های عالم نقش اساسی دارد. فهم دقیق این سه مقوله، کلید حلّ بسیاری از مسائل کلامی، فقهی و اصولی است؛ چه اینکه خلط میان حقیقی و اعتباری، حقیقی و تشریعی، موجب خطاهای فراوان در استنباط احکام و فهم نظام هستی می‌گردد.