متن تحقیق

غرر الفرائد فی شرح المنظومة

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
جلسه ۲۶۳ – تطبیق صفحه ۱۴۳ (مقولات نسبیّه: أین، متى، جده، وضع)

بخش اوّل: مقدّمه‌ای بر مقولات أربع نسبیّه

در میان ده مقوله، چهار مقوله به «اعراض نسبیّه» موسوم‌اند: أین، متى، جده و وضع. این چهار مقوله از آن رو نسبیّه خوانده می‌شوند که در نگاه نخست، به نسبت و اضافه‌ای میان دو چیز بازمی‌گردند، امّا حقیقت آن است که هر یک از آن‌ها هیئتی حقیقی و عرضی در خارج دارند، نه صرف اعتبار ذهنی. این هیأت، چون از نسبت میان دو امر خارجی انتزاع می‌شود، «نسبیّه» نام گرفته است، نه اینکه ماهیتش صرفاً اعتباری باشد.

بخش دوم: أین (هیئت مکان)

تعریف أین

أین، هیئتی است که از کون شیء فی المکان برای متمکّن حاصل می‌شود. این هیئت، شکل و صورت خاصی است که شیء با قرار گرفتن در مکان می‌یابد؛ مانند شکل و هیئتی که جسم در ظرف یا فضایی خاص به خود می‌گیرد.

فرق أین با مجرّد نسبت اعتباری

اگر أین را صرف نسبت شیء به مکان بدانیم، اعتباری خواهد بود؛ اما چون هیئتی خاص و کونٌ خاص است، حقیقت عرضی خارجی دارد. از این‌رو، وقتی می‌گوییم «این مکان مال زید است»، این نسبت، از هیئت واقعی أین انتزاع شده است.

مکان حقیقی و مکان مجازی

مکان دو گونه است:

• مکان حقیقی: آن جایی که جسم مستقیماً در آن قرار گرفته و حجمش را اشغال کرده است.
• مکان مجازی: مانند گفتن «کوزه در این شهر است»؛ شهر، مکان حقیقی کوزه نیست، بلکه اعتباری و مجازی است.

بخش سوم: متى (هیئت زمان)

تعریف متى

متى، هیئتی است که از کون شیء فی الزمان برای آن شیء حاصل می‌گردد.

دو گونه بودن شیء در زمان

کون الشیء فی الزمان اعمّ است از:

1. کونه فیه: بودن شیء در نفس زمان (مانند «زید امروز در خانه است»).
2. کونه فی حدّ من الزمان: بودن شیء در طرف یا لبه‌ی زمان (مانند وصول، مماسّه، تولّد، موت) که در یک «آن» واقع می‌شوند، نه در طول زمان.

تقسیم دیگر: متى انطباقی و متى توسّطی

کون فی الزمان همچنین اعمّ است از:

• على وجه الانطباق: مانند حرکت قطعیّه که زمان و مکان دقیقاً بر هم منطبق‌اند (ساعت ۱۰ دقیقاً در فلان فرسخی رسیدم).
• على وجه التوسّط: مانند حرکت توسّطیّه که شیء در میان مبدأ و منتها در زمان است (دو ساعت بین قم و تهران بودم).

بخش چهارم: جده (هیئت ما یحیط)

تعریف جده

جده، هیئتی است که برای «ما یحیط» (آنچه احاطه‌کننده است) از ناحیه احاطه‌اش بر محاط حاصل می‌شود: مانند هیئت پیراهن، عمّامه، نعلین، جلّ و غیرها.

ویژگی اساسی جده: نقل به نقل محاط

هیئت جده مقیّد به نقل محیط است به واسطه نقل محاط. یعنی پیراهن وقتی بدن حرکت می‌کند، بالتبع منتقل می‌شود.

فرق جده با أین

احاطه تامّه و ناقصه

• تامّه: تقمّص، تجلّب (پیراهن و جلباب که تمام بدن را می‌پوشاند).
• ناقصه: تعمّم، تنعّل (عمامه و نعلین که تنها بخشی را می‌پوشاند).

بخش پنجم: وضع (هیئت ترکیبیّه از نسبت اجزاء و نسبت به خارج)

تعریف وضع

وضع، هیئتی است که برای شیء از دو نسبت همزمان حاصل می‌شود:

1. نسبت اجزاء شیء به یکدیگر (دست به تن، سر به پا).
2. نسبت اجزاء یا کل شیء به خارج (بدن به خانه، انسان به مکان خاص).

فرق وضع با أین

أین صرفاً نسبت به خارج است؛ اما وضع هم نسبت داخلی اجزاء را لحاظ می‌کند و هم نسبت خارجی را.

أمثله وضع

قیام، قعود، استلقاء، انبطاح، رکوع، سجود، اضطجاع و غیرها.

وضع به معنای مشارٌ إلیه بودن

گاهی «وضع» به معنای قابل اشاره حسّی بودن نیز به کار می‌رود؛ از این‌رو نقطه «ذات وضع» است (زیرا با انگشت به آن اشاره می‌شود)، اما وحدت «ذات وضع» نیست (زیرا قابل اشاره حسّی نیست).

جمع‌بندی نهایی

چهار مقوله أین، متى، جده و وضع، هرچند در نگاه اوّل نسبی و اعتباری به نظر می‌رسند، امّا در حقیقت، هیئات واقعی و عرضی خارجی‌اند که از نسبت میان دو امر خارجی انتزاع می‌گردند. أین هیئت مکان متمکّن، متى هیئت زمان، جده هیئت محیط بر محاط با ویژگی نقل تبعی، و وضع هیئت ترکیبی از نسبت اجزاء به یکدیگر و به خارج است. شناخت دقیق این چهار مقوله، کلید فهم بسیاری از مسائل فلسفی، کلامی و حتی فقهی است؛ زیرا هستی انسان در عالم، همواره با این چهار هیئت درآمیخته است.