متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقصد هفتم منظومه حکیم سبزواری: اخلاق

بخش اول: مراتب توبة و تقوی؛ دو بال پرواز به سوی حق تعالی

پس از بیان مراتب ایمان و کفر و رابطه متقابل آن دو، نوبت به دو رکن اساسی سلوک می‌رسد: توبة و تقوی. این دو، همچون دو بال کبوترند که سالک را به سوی آسمان قرب الهی به پرواز درمی‌آورند؛ توبة ناظر به گذشته است و تقوی ناظر به آینده. هر دو دارای سه مرتبه‌اند: عام، خاص و أخص.

۱. توبة عام (توبة العوام)

ترک معاصی صریحه و انجام اوامر واجبه است. در این مرتبه، سالک از گناهان کبیره چون شرب خمر، سرقت، قتل و مانند آن دوری می‌جوید و واجبات را به جای می‌آورد. این حداقل توبة است که از هر مؤمنی انتظار می‌رود.

۲. توبة خاص (توبة الخواص)

ترک آنچه مولا رضا ندارد، گرچه اذن شرعی در آن باشد، و انجام آنچه مولا رضا دارد، گرچه وجوب شرعی نداشته باشد؛ یعنی ترک مکرُوهات و انجام مستحبات. این مرتبه متفرّع بر مرتبه عام است و گستره‌اش به مراتب وسیع‌تر است، زیرا مستحبات و مکرُوهات بی‌شمارند.

در این مرتبه، گناه دیگر تنها گناهان کبیره نیست؛ هر ترک اولیٰ متناسب با شأن سالک، گناه محسوب می‌شود. گناه عالم با گناه کاسب و گناه نظامی متفاوت است. عالم اگر دوست داشته باشد دستش را ببوسند یا صلوات بر او ختم کنند، مرتکب گناه خاص شده است، هرچند هیچ گناه کبیره‌ای نکرده باشد.

۳. توبة أخص (توبة الأخصّین)

توبة از اشتغال به ما سوى الله، حتی یک لحظه توجه به غیر حق. این مرتبه مخصوص اولیای کامل است.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در اوج فتح و نصرت الهی، مأمور به استغفار می‌شود، زیرا «رأیت الناس» را دید، نه صرف «نصرت الله» را. دیدن «ناس» در برابر «ناصر» اشتغال به ماسوى است، هرچند برای غیر پیامبر عیب نباشد.

مراتب تقوی نیز دقیقاً همین سه‌گانه است

• تقوی عام: پرهیز از محرمات و انجام واجبات
• تقوی خاص: ترک حلال اگر مانع کمال باشد (ترک اولیٰ)
• تقوی أخص: سعى در آینده نیز هیچ توجهی جز به لقاء الله نباشد

اشتباک توبة و تقوی

این دو چنان درهم تنیده‌اند که سالک در هر لحظه هم در گناه است و هم باید توبه کند، و هم باید تقوی پیشه کند و هم از تقویش توبه کند. نتیجه‌اش بنده‌ای است که در هر نفس می‌گوید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» با صدق فعلی و قولی.

کذب فعلی أولی و کذب قولی ثانی

اکثر مردم وقتی «إیّاک نستعین» می‌گویند، دروغ می‌گویند، زیرا دلشان به اسباب است. اما کذب فعلی مقدم بر کذب قولی است؛ زیرا همین اراده و فعل گفتن جمله، اگر از غیر خدا کمک بگیرد (مثلاً ریا یا عادت)، پیش از خروج لفظ، دروغ شده است.

استمداد از اسباب ≠ شرک

اگر اسباب را مظاهر لطف الهی ببینی، استمداد از آن‌ها استمداد از خداست و واجب. اما اگر آن‌ها را «غیر خدا» ببینی، شرک و کذب است. عالم صدق میان عالم شرک و عالم کذب واقع است؛ راهی باریک و شیرین.