متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقصد هفتم: یقظه، توبه، تقوا و صدق

بخش اول: یقظه، منشأ توبه و تقوا

وقتی انسان از خواب غفلت بیدار می‌شود، می‌بیند که در حال غفلت مرتکب اعمال ناشایسته شده است. لذت توبه هنگامی برای او حاصل می‌گردد که به حالت یقظه برسد، یعنی بیدار شود. در این حالت دو امر پیش می‌آید: یکی اندوه از گذشته (ما فات) و دیگری نگرانی از آینده (ما سیأتی). نسبت به گذشته با توبه جبران می‌کند و نسبت به آینده با تقوا مراقبت می‌نماید. بنابراین، مقصد یقظه این دو مقام است: توبه برای جبران گذشته و تقوا برای حفظ آینده.

مراحل توبه و تقوا مشابه یکدیگرند. همان‌گونه که توبه سه مرتبه دارد، تقوا نیز سه مرتبه دارد: عوام، خواص و اخصّ المقربین.

بخش دوم: مراتب توبه

توبه‌ی عوام

توبه از معصیت صریحه؛ یعنی پشیمانی از ترک واجب یا ارتکاب حرام.

توبه‌ی خواص

توبه از ترک اولی؛ یعنی ترک مکروه و انجام ندادن مستحب، زیرا این امور نیز از مرضیّات حق دور می‌سازد.

توبه‌ی اخصّ المقربین

ترک هر چیزی که غیر حق است، حتی اگر مستحب باشد؛ زیرا در این مقام، هر آنچه غیر حق است، حجاب و رهزن محسوب می‌شود.

بخش سوم: مراتب تقوا

تقوای عوام

ترک معصیت صریحه و انجام واجبات با قصد الزام. شرط آن «قصد تکلیف» است. کسی که گناه نمی‌کند اما قصد ترک معصیت ندارد، ثوابی نمی‌برد؛ تنها «عوض» می‌گیرد نه «ثواب». عوام از «ضرب الله» می‌ترسد نه از «حق الله». معبود او الزام است نه پروردگار.

مثال: زنی که لباس شوهرش را بدون قصد قربت می‌شوید، خدمت کرده اما عبادت نکرده است؛ عوض می‌گیرد نه ثواب. همین‌گونه است تکلیف بدون قصد تکلیف.

تقوای خواص

ترک هر آنچه مورد اکراه حق است (مکروه) و انجام هر آنچه مورد رضایت حق است (مستحب). در این مقام دیگر الزام مطرح نیست؛ رضا و کراهت خداوند محور است.

تقوای اخصّ المقربین

ترک هر توجهی جز به حق. دیگر کعبه و قبله و آمالی نیست. غایة آمال العارفین می‌شود؛ پس از حق، چیزی نیست که دنبال آن رود. در این مقام، حتی عمل مستحبی اگر رهزن شود، ترک می‌گردد.

بخش چهارم: نقد تقوای بخشی (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، هنری)

تقوا واقعی زیرساختی است، نه روبنایی. کسی که تقوای الزامی، اکراهی و لقایی ندارد، در سیاست، اقتصاد و جامعه نیز حتماً لغزش خواهد کرد.

کسی که در خانه متقی است اما در جامعه دروغ می‌گوید، در خانه نیز متقی نبوده؛ فقط آب نبوده که شناگری‌اش معلوم نشود. «درون جای استحقاق است و بیرون جای انفاق». کسی که در درون خود را نساخته، در جامعه نیز شکست می‌خورد.

آن که شب بیدار نیست، روز به جایی نمی‌رسد. کسی که در خلوت با نفس خویش مشغول خودسازی نباشد، در اجتماع نیز مشغول خود نخواهد بود.

بخش پنجم: صدق، پس از تقوا

صدق قولی

زبان از کذب پاک باشد.

صدق قصدی

دل از کذب پاک باشد. وقتی دل به حق بست، دیگر خیار فسخ و شرط و عیب ندارد. طلا بر سرش بریزند یا شمشیر بر گلویش نهند، از میل به حق جنبشی نمی‌کند.

صدق عملی

کردار از کذب پاک باشد. دست و پا و تمام وجود با دل و زبان یکی باشد.

ثمره‌ی صدق: عزت نفس، شخصیت قوی، عدم آزار وجدان. دروغگو ضعیف النفس است؛ چه در روایات و چه در روان‌شناسی جدید.

جمع‌بندی نهایی

یقظه منشأ توبه و تقوا است. توبه و تقوا هر دو سه مرتبه دارند: عوام، خواص، اخصّ. تقوای بخشی (سیاسی، اقتصادی و…) باطل و بی‌اساس است. پس از تقوا، نوبت صدق است که آن نیز سه مرتبه دارد. کسی که در خانه‌ی جان خویش را نساخته، در جامعه نیز کارگشا نیست. درون جای استحقاق است و بیرون جای انفاق. آن که شب با خدا معامله کند، روز با خلق خدا پهلوان است.