متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: زندگینامه و سلوک علمی حکیم متأله ملاهادی سبزواری

حکیم متأله، حاج ملاهادی سبزواری – رضوان الله تعالی علیه – از هفت‌سالگی به تحصیل علوم پرداخت و تا چهارده‌سالگی تمامی مقدمات فارسی و عربی را در زادگاه خویش، سبزوار، به پایان رسانید. در پانزده یا شانزده‌سالگی به مشهد مقدس مشرف شد و هشت سال در حوزهٔ علمیهٔ آن دیار به درس و بحث مشغول گردید تا به درجهٔ اجتهاد نایل آمد و اجازهٔ اجتهاد دریافت کرد.

پس از آن، نه سال تمام در محضر دو استاد بزرگ حکمت و عرفان اصفهان – مرحوم ملااسماعیل خواجویی (واحدالعین) و مرحوم آقا سید علی مدرس یزدی – حضور یافت. هر دو استاد بر اسفار اربعهٔ ملاصدرا حاشیه دارند و خود حکیم سبزواری نیز بر اسفار حاشیه‌ای نگاشته است. این نه سال، دوران بسته شدن بال حکمت و عرفان او بود؛ چنان‌که خود فرموده است: «حکمت و عرفانم را در اصفهان بستند، نه در خراسان».

پس از اصفهان، دیگر نزد استادی درس نخواند. مدتی در مشهد تدریس کرد، سپس به حج مشرف شد. در بازگشت، سه سال در کرمان به ریاضت شدید پرداخت و در همان شهر، پس از وفات همسر اولشان در راه حج، با دختر ملا محمد عارف کرمانی ازدواج کرد و سپس به سبزوار بازگشت.

سبزوار در قرن سیزدهم به برکت وجود او به قطب حکمت، فلسفه و عرفان ایران تبدیل شد؛ از سراسر کشور و حتی از خارج از ایران طلاب برای تلمذ نزد او می‌آمدند. او شاگردان را سخت امتحان می‌کرد؛ برخی دیوانه شدند، برخی خودکشی کردند و برخی تلف گردیدند. ابتدا منظومه را نزد پسرش، شیخ محمد می‌خواندند، سپس به درس خود او مشرف می‌شدند و دوباره منظومه را از ابتدا با او می‌خواندند تا «ملا» شوند.

حکیم سبزواری پس از سه سال خدمت به طلاب و خادمان مدرسه در کرمان، به واسطهٔ همین تواضع و خدمت، به مقام کرامت و کشف و شهود رسید.

بخش دوم: آثار و جایگاه علمی حکیم سبزواری

منظومهٔ حکمت را در سال ۱۲۴۰ قمری آغاز کرد و در سال ۱۲۶۱ قمری به پایان رسانید؛ یعنی بیست و یک سال تمام بر آن کار کرد. پس از اتمام نیز حدود بیست و هفت یا بیست و هشت سال دیگر زنده بود و همچنان بر آن حاشیه و تعلیقه می‌زد. کتب اصلی تدریس او عبارت بودند از:

• اسفار اربعه (مبدا و معاد) ملاصدرا
• شواهد الربوبیه
• عرشیهٔ ملاصدرا
• منظومهٔ خود او

او به حکمت مشایی اعتقاد چندانی نداشت و کمتر به کتب ابن‌سینا توجه می‌کرد و تنها به مکتب صدرایی پایبند بود. مرحوم آقا علی مدرس یک‌تنه در برابر هجمهٔ علما بر ملاصدرا ایستاد و او را احیا کرد و حکیم سبزواری شاگرد بلافصل او بود.

عرفان او قوی‌تر از فلسفه‌اش بود. آثار متعدد در فقه، اصول، ادبیات عرب، حاشیه بر مطوّل و سیوطی و معانی و بیان از او بر جای مانده است. او مجتهد مسلم بود و ادبیاتش بسیار قوی بود.

بخش سوم: روش تحصیل قدما و رمز موفقیت حکما

مجموع سال‌های تحصیل حکیم سبزواری بیست و چهار سال بود:

• ۷ سال سبزوار (مقدمات)
• ۸ سال مشهد (تا اجتهاد)
• ۹ سال اصفهان (حکمت و عرفان)

علامه طباطبایی نیز چند سال تبریز و چند سال نجف بود و به این قله رسید. رمز موفقیت همهٔ حکما و مجتهدان بزرگ – از ابن‌سینا و ملاصدرا تا شیخ انصاری و آخوند خراسانی – همین است: تمرکز شدید، همت بلند و کار مردانه.

کسی که پنجاه سال دفترچه زیر بغل بزند و هنوز مقلد باشد، «خیلی ملا شده» یعنی اصلاً چیزی نشده است. مرحوم استاد علامه شعرانی می‌فرمود: «حکمت و عرفان مانند دختری است که تازه به بلوغ رسیده؛ اگر در چهارده–پانزده سالگی به آن نرسد، دیگر بعداً مشکل می‌شود.»

بخش چهارم: تشبیهات منظومه در دیباچهٔ خود حکیم

حکیم سبزواری در دیباچهٔ منظومه، حکمت را به «کواعب اتراب» – دختران باکره‌ای که تازه سینه‌هایشان برجسته شده – تشبیه کرده و منظومهٔ خویش را به گردن‌بند و سینه‌بند پر از یاقوت، زبرجد و مروارید که بر گردن و سینهٔ این دختران آویخته شده است.

یعنی: این منظومه همچون لؤلؤهای منظم و به بند کشیده است که بر گردن و سینهٔ دختران باکره آویخته شده؛ تنها جوانان با مغز تازه و عقل محکم می‌توانند آن را دریابند و از آن لذت ببرند.

او می‌فرماید این جواهر از «روضة القدس» – عالم عقل و انوار قاهره – وزیده و نسیمی است که بوی سلمى (حق تعالی) می‌دهد؛ نه خیال‌بافی است و نه زمینی، بلکه «سحاب فیاض» است که از جانب شرق عالم عقول بر دل‌های آماده می‌بارد.

بخش پنجم: تاریخ تألیف منظومه

شروع تألیف: ۱۲۴۰ قمری (مصراع «یراعة الفصاحة» ابجدش ۱۲۴۰ می‌شود)
پایان تألیف: جمعه ۲۳ ماه رمضان ۱۲۶۱ قمری

در حالی که دیگران در شب احیا مشغول منبر و مراسم بودند، او مشغول اتمام منظومه بود؛ این است معنای «مردانه کار کردن».

جمع‌بندی نهایی

حکیم سبزواری با بیست و چهار سال تحصیل، با همت بلند و تمرکز شدید، سبزوار را به قبلهٔ حکمت و عرفان ایران تبدیل کرد. منظومه‌اش پس از بیست و یک سال کار مداوم به بار نشست و هنوز پس از یک قرن و نیم، لسان العلما و مرجع اصلی حکمت صدرایی است.

رمز موفقیت همهٔ بزرگان یکی است: تمرکز، ریاضت فکری، کار مداوم و همت مردانه. ما نیز اگر سه–چهار ماه مغز خود را بر یک کتاب متلاشی کنیم، چشمه‌ها جاری خواهد شد. علم با پرسه زدن از این مجلس به آن مجلس به دست نمی‌آید؛ با «خزیدن نزد خر» چیزی نصیب نمی‌شود.