متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهارم از مقصد هفتم: مراتب رضا و تسلیم در سلوک الی الله

مقام رضا؛ اوج کمال اخلاقی

رضا، آن گوهر تابناک است که دل سالک را به رضایت تام و تمام خداوندی می‌آراید. در این مقام، نفس نه تنها بر بلایا صبر می‌کند، بلکه از سر شوق و محبت می‌گوید: «من به هر چه تو کنی راضی‌ام». اینجاست که خداوند خطاب به نفس راضی می‌فرماید:

این خطاب، اوج کرامت الهی است؛ نفس نه تنها راضی است، بلکه «مرضیه» نیز شده، یعنی خداوند از او راضی گشته است.

برتری مقام رضا بر مقام صبر

صبر، هرچند مقامی والاست که خداوند فرموده: ﴿إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ﴾ (بقره: ۱۵۳)، اما صبر هنوز در مرحلهٔ آب‌دیدگی و مقاومت است. صابر ممکن است در دلش از بلایا ناخشنود باشد ولی لب فروبندد. اما راضی، از عمق جان شادمان است و هیچ ناخرسندی در دل ندارد.

مقایسهٔ مقام رضا با مقام تسلیم

در این مقام است که بحث دقیق و عمیق مراتب تسلیم و رضا پدیدار می‌شود. مرحوم استاد علامه کمپانی (قدس‌سره) در منظومهٔ اخلاقی خویش، مقام تسلیم را برتر از رضا و توکل شمرده‌اند و فرموده‌اند:

«ارجاع ما لنا جمیعاً إلی قدیمٍ یملک کلاً سُمِّی بالتسلیم»

یعنی: بازگرداندن همهٔ آنچه «برای ما» است به سوی قدیمِ مالک کل، نامش تسلیم است. ایشان معتقدند در تسلیم، حتی «طبع» و «میل نفس» نیز واگذار می‌شود، در حالی که در رضا هنوز «طبع راضی باقی است و می‌گوید: «هر چه تو کنی به طبعم خوش آید»؛ پس هنوز طبعی هست که موافق یا مخالف باشد، اما در تسلیم، دیگر طبعی باقی نمی‌ماند.

بررسی دقیق‌تر و ترجیح مقام رضا

لیکن با تأمل ژرف‌تر در مفاهیم و نیز استناد به منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، می‌توان گفت که مقام رضا در حقیقت برتر است، و دلایل آن چنین است:

1. تسلیم با عدم رضا سازگار است، اما رضا با عدم تسلیم سازگار نیست.
   کسی می‌تواند تسلیم باشد ولی در دل ناراضی؛ مانند تسلیم از روی اجبار. اما کسی که راضی است، بالضروره مسلّم نیز هست.
2. در تسلیم هنوز «ما لنا» فرض می‌شود.
   سالک می‌گوید: «آنچه مال من است را به تو می‌سپارم». این فرضِ مالکیت، خود نوعی أنانیّت است. اما در رضا دیگر «ما لنا»ای نیست؛ فقط یک «أنا»ی خالص می‌ماند که می‌گوید: «من به هر چه تو کنی راضی‌ام».
3. در تسلیم هنوز «فاعلیّت عبد» باقی است.
   چون سالک خودش «ارجاع» می‌دهد. اما در رضا، این ارجاع نیز منتفی است؛ زیرا دیگر چیزی برای ارجاع نیست.
4. شاهد از منازل السائرین:
   خواجه عبدالله می‌فرماید: توکل، تسلیم، تفویض و ثقه از بالاترین مقامات عامه و در باب معاملات است، اما رضا از اولین مقامات خواص و در باب اخلاق است؛ و «أشقّها علی العامة» یعنی دشوارترین آن‌ها بر عوام.

آیهٔ «لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ» و ظهور آن در دنیا

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

این سؤال در قیامت برای همه آشکار می‌شود، اما برای عارف در همین دنیا ظهور دارد. عارف وقتی می‌شنود «لمن الملک الیوم؟» بی‌درنگ و بدون تأمل می‌گوید: «لله الواحد القهار»؛ زیرا در دلش هیچ ملکی برای خود نمی‌بیند.

نتیجهٔ این بخش

گرچه مرحوم علامه کمپانی (قدس‌سره) با استدلالی قوی مقام تسلیم را برتر شمردند و فرمودند که در تسلیم حتی طبع نیز واگذار می‌شود، اما با دقت در مفاهیم، ترتیب صحیح مقامات چنین است:

صبر ← توکل ← تسلیم ← رضا

و رضا، اوج کمالات اخلاقی و از اولین منازل خواص است؛ مقامی که نفس در آن نه تنها تسلیم می‌شود، بلکه از سر عشق و شوق، به هر چه از حق برسد، خشنود و خرسند است.