متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سوم کبری فی المنطق: تقسیم تصور و تصدیق به بدیهی و نظری و لزوم ارجاع همهٔ نظریات به بدیهیات

مقدمهٔ بخش

در این بخش از منظومه، حکیم سبزواری به یکی از ارکان اصلی علم منطق می‌پردازد: تقسیم تصور و تصدیق به بدیهی و نظری، و سپس اثبات این قاعدهٔ بنیادین که هر تصوّر و تصدیقی که نظری باشد، باید در نهایت به بدیهیات بازگردد تا یقین‌آور و استوار گردد؛ همان‌گونه که بنای بلند مرتبت، تنها بر زمین استوار و محکم پابرجا می‌ماند.

تقسیم تصور به بدیهی و نظری

بدان که تصور بر دو قسم است:

اول: تصور بدیهی و ضروری؛ آن است که حصول صورت آن در ذهن، محتاج نظر و فکر و اکتساب نیست، بلکه همین که نام آن برده شود، صورتش بی‌درنگ در ذهن حاضر می‌گردد. مانند تصور «حرارت»، «برودت»، «سفیدی»، «سیاهی»، «نور»، «دیوار»، «زمین»، و حتی «دمپایی». این امور چنان آشکارند که نیازی به تأمل ندارند.

دوم: تصور نظری و اکتسابی؛ آن است که برای حصول صورت آن در ذهن، ناگزیر از فکر و ترکیب و استدلال هستیم. مانند تصور «ملک»، «جن»، «فرشته»، یا «چگونگی حدوث حرارت»، یا «چگونگی ساختن مهتابی». این‌گونه تصورات، بدون تأمل و جست‌وجو در ذهن نقش نمی‌بندد.

تقسیم تصدیق به بدیهی و نظری

تصدیق بدیهی: آن است که همین که گفته شود، نفس بدون تأمل آن را ضروری و قطعی می‌یابد؛ مانند «هوا روشن است»، «این کاغذ سفید است»، «چهار، نصف هشت است».

تصدیق نظری: آن است که پذیرش آن محتاج فکر و استدلال است؛ مانند «عالم حادث است»، «عالم قدیم است»، «انسان حیوان ناطق است» به معنای دقیق فلسفی آن.

لزوم ارجاع همهٔ نظریات به بدیهیات

همان‌گونه که همهٔ تصدیقات بر تصورات مبتنی‌اند، همهٔ تصورات و تصدیقات نظری نیز باید بر بدیهیات استوار گردند. اگر تصورات بدیهی درست نباشند، تصدیقات بر آن بنا شده نیز بی‌اعتبار خواهند بود.

و نیز توجه باید داشت که یک امر بدیهی، اگر از آن پرسیده شود «چگونه؟» یا «از چه؟»، فوراً به نظری تبدیل می‌شود. مثلاً «سفیدی» بدیهی است، اما «چگونه چیزی سفید می‌شود؟» نظری است. «دمپایی» بدیهی است، اما «از چه ساخته می‌شود؟» نظری است. حتی «جن» برای کسی که آن را ندیده، نظری است، اما اگر کسی آن را مشاهده کند، برای او بدیهی می‌گردد، هرچند برای دیگران همچنان نظری باقی می‌ماند.

حصول تصورات و تصدیقات جدید از ترکیب امور پیشین

گاه از دو تصور، تصور سومی حاصل می‌شود؛ مانند ترکیب تصور «حیوان» و «ناطق» که تصور «انسان» را به وجود می‌آورد.

و گاه از دو تصدیق، تصدیق سومی به دست می‌آید که آن را قیاس می‌نامند. مثال معروف:

• العالم متغیرٌ
• کلّ متغیرٍ حادثٌ
• فالعالم حادثٌ

در اینجا «متغیر» حد وسط است که حذف می‌شود و نتیجهٔ جدید «العالم حادثٌ» پدید می‌آید.

بهترین و محکم‌ترین هیئت، شکل اول قیاس است و همهٔ اشکال دیگر باید به شکل اول بازگردانده شوند تا اعتبارشان معلوم گردد.

مثال مشهور تناقض ظاهری و کشف محل خطا

دو قیاس کاملاً صحیح از نظر هیئت (شکل اول) آورده می‌شود که نتایجشان با هم تناقض دارد:

قیاس اول:
العالم متغیرٌ
کلّ متغیرٍ حادثٌ
فالعالم حادثٌ

قیاس دوم:
العالم اثر القدیم
کلّ اثر القدیم قدیمٌ
فالعالم قدیمٌ

هر دو قیاس از نظر شکل کاملاً صحیح و در شکل اول‌اند. مقدمات نیز ظاهراً بدیهی به نظر می‌رسند. پس تناقض از کجا پدید آمد؟

نتیجه‌گیری بخش

منطق، علم ترتیب صحیح تصورات و تصدیقات است به گونه‌ای که همهٔ امور نظری به بدیهیات بازگردد. هر استدلالی که این بازگشت را نداشته باشد، هرچند شکلش درست باشد، در باطن سست و بی‌اعتبار است. منطق در حقیقت «قیاس‌سازی صحیح» و «برهان‌آوری معتبر» است؛ و تمام این بنا بر دو ستون استوار است: استواری هیئت و درستی ماده.