متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ششم: امتیاز انسان از حیوان در ادراک مجهولات از راه معلومات

بدان که امتیاز انسان از جمیع حیوانات در آن است که انسان قادر است مجهولات خود را از معلومات موجود در ذهن خویش به دست آورد، در حالی که حیوان چنین قابلیتی ندارد. این معلومات اولیه همان تصورات و تصدیقات ضروری‌اند؛ یعنی بدیهیاتی که ذهن بدون واسطه و بدون نیاز به استدلال آن‌ها را می‌پذیرد.

انسان از این تصورات و تصدیقات ضروری به‌واسطهٔ فکر و نظر به مجهولات می‌رسد. بنابراین هر که خواهد مجهولات خود را به‌درستی بشناسد، ناگزیر باید دو امر را بداند:

1. طریق فکر و نظر را بشناسد.
2. طریق تشخیص صحت و فساد آن فکر و نظر را بشناسد.

اما معیدین من عند الله ـ پیامبران و اولیای الهی ـ از این مسیر استدلالی بی‌نیازند؛ آنان به‌واسطهٔ وحی، الهام یا مشاهدهٔ مستقیم به یقین می‌رسند و نیازی به سیر از معلوم به مجهول از راه فکر و نظر ندارند.

بخش هفتم: موصل و موصولٌ‌إلیه، معرِّف و معرَّف، حجت و نتیجه

هر تصور یا تصدیقی که ما را به تصور یا تصدیق دیگری برساند «موصل» نامیده می‌شود و آن‌چه به آن می‌رسیم «موصولٌ‌إلیه» است.

در حوزهٔ تعاریف (تصورات)

تصوراتی که به‌صورت مرتب و منطقی ما را به تصور دیگری برسانند، در اصطلاح علما «معرِّف» خوانده می‌شوند و آن تصوری که به آن می‌رسیم «معرَّف» است.

مثال:

• حیوان + ناطق → معرِّف
• انسان → معرَّف
• حیوان + ضاحک → معرِّف
• انسان → معرَّف

در حوزهٔ قیاس (تصدیقات)

تصدیقاتی که به‌صورت مرتب ما را به تصدیق دیگری برسانند «حجت» نامیده می‌شوند و آن تصدیقی که به آن می‌رسیم «نتیجه» یا «محجوج» است.

مثال:

• کلّ متغیّر حادث + العالم متغیّر → حجت (مقدمتین)
• فالعالم حادث → نتیجه

فرق میان «مرتَّب» و «موصل»

• مرتَّب: طبق قواعد منطقی و با ترتیب صحیح آمده باشد (جنس قریب پیش از بعید، شکل اول قیاس، موجبه و سالبه به‌جا و …).
• موصل: واقعاً برساند و نتیجه بدهد.

هر موصلی حتماً مرتب است، اما هر مرتبی لزوماً موصل نیست؛ چنان‌که اگر نیمی از دیوار را به‌صورت مرتب بسازی، دیوار کامل نمی‌شود، یا اگر همهٔ اعضاي وضو را بیاوری اما پس‌وپیش بشویی، وضو صحیح نیست.

تفهیم و تفهُّم

• تفهیم: فهماندن (وصف فاعلی، کار معلم).
• تفهُّم: فهمیدن (وصف قابلی، کار متعلم).

آغاز مبحث الفاظ و دلالات

چون انتقال تصور و تصدیق به دیگران بدون لفظ ممکن نیست، ناگزیر باید دلالت الفاظ را بررسی کنیم.

دال، مدلول و دلالت

• دال: آن‌چه دلالت می‌کند (لفظ یا غیر لفظ).
• مدلول: آن‌چه بر آن دلالت می‌شود (معنا).
• دلالت: رابطهٔ میان دال و مدلول.
• وضع: تخصیص لفظی به معنایی بر وجهی که از علم به لفظ، علم به معنا حاصل شود.

اقسام دلالت به حکم استقراء

دلالت وضعی لفظی از همه منظم‌تر، دقیق‌تر و کاربردی‌تر است، هرچند دلالت عقلی و طبیعی در برخی موارد قوی‌ترند؛ زیرا دلالت وضعی لفظی مبتنی بر علم است و نظم و انضباط بیشتری دارد.