متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: پرسش بنیادین از مناط صدق قضیه

آن‌گاه که ذهن آدمی قضیه‌ای را در خود می‌پروراند و بر زبان می‌راند، پرسش بنیادین این است که «درست بودن» آن به چه معیاری است؟ به دیگر سخن، صدق قضیه بر چه پایه‌ای استوار می‌گردد؟ آیا ما را معیاری برای صدق هست یا هر چه در ذهن می‌سازیم، خودبنیاد است و از معیار بیرونی برخوردار نیست؟

مشهور میان حکماء و اصولیین این است که مناط صدق قضیه، مطابقت حکم با عَین خارجی است. این معنا را شاعر منطق چنین سروده است:

الحکم إن انطبق للعَین صدق
و إن تخلّف عنه فهو کذبٌ مُنع

یعنی: حکم اگر با عَین منطبق شد، صادق است و اگر از آن تخلف ورزید، کاذب خواهد بود.

بخش دوم: بیان دقیق عبارت منظومه و رفع ابهام صرفی و نحوی آن

عبارت منظومه چنین است: «الحکم إن فی قضیه خارجیه مثل حکم القضیه الحقیقیه الصادقه للعین انطبق». در این عبارت، «إن» شرطیه است و نباید به «قضیه خارجیه» عطف شود، بلکه «مثل» را باید عطف بر همان قضیهٔ خارجیه گرفت؛ یعنی:

«حکم در قضیهٔ خارجیه مانند حکم در قضیهٔ حقیقیه است، در آن که اگر با عَین منطبق شد، صادق است.»

پس هر دو قسم (خارجیه و حقیقیه) در مناط صدق یکسان‌اند و آن، انطباق بر عَین خارجی است. اما در این مقام، هنوز از قضیهٔ ذهنیه سخنی نرفته است؛ بحث آن در دنباله خواهد آمد.

بخش سوم: تبیین فرق میان «صدق» و «حق»

نسبت حکمیهٔ تامهٔ خبریه دو وصف دارد: «صادق» و «حق». این دو بالذات واحدند، لکن به اعتبار متفاوت‌اند:

• الصادق: الخبر المطابِق (بالکسر) للواقع → خبر است که با واقع تطبیق کرده است (فاعلی).
• الحق: الخبر المطابَق (بالفتح) للواقع → واقع است که با خبر تطبیق کرده است (مفعولی).

بنابراین، هر قضیهٔ صادقه‌ای بالذات حق نیز هست و هر قضیهٔ حقی نیز بالذات صادق است؛ جدایی میان این دو تصور ندارد، زیرا هر دو وصف نفس خبرند، نه وصف واقع.

بخش چهارم: تقسیم سه‌گانهٔ قضیه از حیث محکی

قضیه از حیث محکی (آنچه قضیه دربارهٔ آن خبر می‌دهد) سه قسم است:

1. قضیهٔ خارجیه: حکمی که بر افراد موجود بالفعل در خارج دلالت دارد و همهٔ افراد موضوع در خارج محقق الوجودند؛ مانند «قتل من فی العسکر» یا «هلَکت المواشی».
2. قضیهٔ ذهنیه: حکمی که بر افراد محضاً ذهنی دلالت دارد؛ مانند «الکلی إما ذاتی و إما عرضی» یا «الذاتی إما جنس و إما فصل». محکی آن در خارج معدوم است.
3. قضیهٔ حقیقیه: حکمی که بر جمیع افراد موجود در خارج (چه محقق الوجود و چه مقدَّر الوجود) دلالت دارد؛ مانند «کل جسم متناهی الأبعاض» یا «کل انسان ناطق».

بخش پنجم: مناط صدق در هر یک از سه قسم

پس در دو قسم نخست (خارجیه و حقیقیه)، مناط واحد است: انطباق بر عین خارجی؛ اما در قسم سوم، چون عین خارجی معدوم است، مناط، نفس الأمر خواهد بود.

بخش ششم: اشکال مشهور بر قضیهٔ حقیقیه و پاسخ آن

اشکال: در قضیهٔ حقیقیه مانند «کل انسان ناطق»، بسیاری از افراد موضوع (انسان‌های آینده) هنوز در خارج موجود نیستند. پس چگونه می‌توان گفت مناط صدق آن انطباق بر عین خارجی است؟ اگر فقط افراد موجود فعلی را ملاک قرار دهیم، قضیه نصفاً خارجیه و نصفاً غیر خارجیه خواهد بود که باطل است.

پاسخ مرحوم حاجی: همهٔ افراد موضوع در قضیهٔ حقیقیه «موجود فی الخارج» محسوبند، لیکن برخی «محقق الوجود» و برخی «مقدر الوجود». بنابراین، همهٔ افراد، عین خارجی دارند؛ هرچند برخی هنوز تحقق خارجی نیافته‌اند. پس مناط صدق همچنان انطباق بر عین خارجی است.