متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: صورت‌بندی مسئله و تبیین مقدماتی مفهوم نفس الأمر

در منظومه حکیم هادی سبزواری، پس از تقسیم قضیه به خارجیه، ذهنیه و حقیقیه، استاد گران‌قدر به بیان معیار صدق و کذب هر یک از این اقسام می‌پردازند و در این میان، اصطلاح «نفس الأمر» را به مثابه محور وحدت‌بخش همه معیارها قرار می‌دهند. پرسش بنیادین این است که چرا گاه برای صدق قضیه خارجیه از تعبیر «مطابقت با العین» و گاه برای قضیه ذهنیه از «مطابقت با نفس الأمر» استفاده شده است؟ آیا این دو تعبیر، دو معیار متفاوت را نشان می‌دهند یا یک حقیقت واحد در دو لباس لفظی ظاهر شده است؟

تفاوت ظاهری تعابیر حکیم سبزواری

حکیم در مقام بیان اولیه می‌فرماید:

• صدق القضیه الخارجیه إن انطبق للعین أی للخارج
• و صدق القضیه الذهنیه إن انطبق لنفس الأمر
• و أما الحقیقیه فتارة یعبَّر عنها بالمطابقة للخارج و تارة أخری بالمطابقة لنفس الأمر

این تفاوت تعبیر در نگاه نخست، این توهم را پدید می‌آورد که گویی معیار صدق در خارجیه «خارج عینی» و در ذهنيه «نفس الأمر» است، و حال آنکه تحقیق دقیق نشان می‌دهد که «خارج» نیز خود یکی از مراتب نفس الأمر است.

بخش دوم: تحقیق نهایی و رفع توهم تفکیک معیار

تحقیق نهایی این است که هیچ تفاوتی میان «مطابقت با الخارج» و «مطابقت با نفس الأمر» نیست؛ زیرا نفس الأمر عام است و شامل تمام مراتب وجودی و عدمي، خارجی و ذهنی، ماهوی و اعتباری می‌شود. بنابراین:

• قضیه خارجیه → واقعش در خارج → صدقش به مطابقت با خارج است، اما این خارج، مصداق نفس الأمر است.
• قضیه ذهنیه → واقعش در ذهن → صدقش به مطابقت با واقع ذهنی است، و این واقع ذهنی نیز از مصادیق نفس الأمر است.
• قضیه حقیقیه → واقعش در مرتبه طبیعت ساریه یا ماهیت → صدقش به مطابقت با آن مرتبه است، که باز هم نفس الأمر است.

تعریف دقیق نفس الأمر عند الحکیم السبزواری

نفس الأمر یعنی «حدّ ذات الشیء»، یعنی همان حقیقتی که شیء در ذات خود داراست، نه آنچه ذهنِ فارض بر آن بار کند. مثال:

• «الأربعة زوج» → در نفس الأمر صادق است، زیرا زوجیت در حدّ ذات عدد چهار نهفته است.
• «الإنسان جماد» → کاذب است، زیرا جمادیت با حدّ ذات انسان منافات دارد و صرف فرض فارض است.

بخش سوم: راه تشخیص نفس الأمر

راه رسیدن به نفس الأمر منحصر در دو چیز است:

1. الضروریات و البدیهیات العقلیة (مانند: الأربعة زوج، الکلّ أکثر من الجزء، الواحد لا یصدر عنه إلا الواحد)
2. البرهان المنتهی إلی البدیهیات

بخش چهارم: نقد اقوال دیگر در تبیین نفس الأمر

حکیم سبزواری هر دو قول را مردود می‌شمارد و می‌فرماید: نفس الأمر همان «ذات الشیء من حیث هی هی» است که عقل بشری به آن راه مستقیم دارد.

جمع‌بندی نهایی

آنچه از این بحث عمیق به دست آمد این است که:

• معیار صدق همه قضایر یک چیز است: مطابقت با نفس الأمر.
• نفس الأمر همان ذات الشیء است، نه فرض فارض.
• تفاوت تعابیر «للعین» و «لنفس الأمر» صرفاً لفظی و تدریجی است، نه حقیقی.
• راه وصول به نفس الأمر منحصر در بدیهیات و برهان منتهی به بدیهیات است.
• اقوال دیگر (عقل فعال یا عالم أمر به معنای خاص) مردود است.