متن تحقیق

بررسی مفهوم نفس الأمر در شرح منظومه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین نفس الأمر به حد ذات الشیء و نقد تمایز میان قضیه حقیقیه، خارجیه و ذهنیه

حکیم سبزواری در منظومه و شرح آن، نفس الأمر را به بهترین وجه با «حد ذات الشیء» تبیین کرده است. این بیان بدین معناست که نفس الأمر همان حقیقت ذات هر شیء در خودش است، چه در وجود خارجی و چه در وجود ذهنی. از این‌رو، دیگر نیازی به تمایز میان قضیه حقیقیه، خارجیه و ذهنیه نیست؛ زیرا حقیقت امر، ذات شیء است که از قید وجود خارجی یا ذهنی آزاد است.

این تبیین، بلندمرتبه و شایسته حکمت و اندیشه است؛ پرگاری که بر دایره تفکر نهاده شود تا مرزهای دقیق معرفت را ترسیم کند. با این حال، هنگامی که به اقوال دیگر پرداخته می‌شود، گاه خلط میان مراتب معرفتی رخ می‌نماید.

بخش دوم: بررسی دو قول مشهور در تفسیر نفس الأمر

سبزواری سپس به آنچه گفته شده اشاره می‌کند: برخی نفس الأمر را عقل فعال دانسته‌اند. این قول دو وجه دارد: یکی عالم امر (قول عرفا) و دیگری عقل کلی یا عقل فعال (قول مشائین). آیا عقل فعال چیزی غیر از این دو است، یا عین یکی از آن‌هاست؟

بررسی دقیق نشان می‌دهد که عقل فعال همان عقل کلی است که مشائین به آن قائل‌اند. بنابراین، قول «نفس الأمر هو العقل الفعال» اشاره به دیدگاه مشائین دارد، در حالی که «عالم امر» از آنِ عارفان است.

عارفان نفس الأمر را عالم امر می‌نامند؛ عالمی که خود عقل است و همه هستی – صغیر و کبیر، بسیط و مرکب – در آن مستتر است. این عالم، أم الکتاب است؛ جایی که همه حقایق در علم الهی حاضرند.

بخش سوم: برتری قول عارفان و دلیل انسب بودن تعبیر عالم امر

سبزواری می‌فرماید که تعبیر عالم امر انسب به نفس الأمر است. این انسب بودن از مقایسه میان دو قول به دست می‌آید: تعبیر عارفان جامع‌تر و فراگیرتر است. عالم امر، علم حضوری الهی را نشان می‌دهد که همه چیز در آن حاضر است.

برای فیلسوف که به دنبال دقت مفهومی و پرگار اندیشه است، این تعبیر گسترده ممکن است از مرزهای روش‌شناختی حکمی فراتر رود؛ زیرا چنین عالمی بیشتر به کار مکاشفه و معصوم می‌خورد تا تحلیل عقلی محض.

از این‌رو، خلط میان حقایق وجودی و روش‌شناسی فلسفی نباید رخ دهد؛ حکیم باید میان آنچه هست و آنچه باید با پرگار اندیشه بررسی شود، تمایز نهد.

عارفان این تعبیر را از قرآن کریم اقتباس کرده‌اند: عالم خلق، عالم ماده و شهادت است؛ عالم امر، عالم غیب و مجردات. همچنین در آیه دیگر:

عالم خلق، ما فی السموات و الأرض است؛ و فوق آن، عالم امر قرار دارد که آن نیز از آنِ خداست.

بخش چهارم: وجوه دوگانه نام‌گذاری عالم مجردات به عالم امر

پروردگار متعال این عالم را «امر» نامیده به دو وجه:

نخست: عالم مجردات فاقد ماده است؛ محض وجود و تحقق است، بدون تخلف و تعدد که در عالم ماده دیده می‌شود. همه موجودات آن عالم، راکع و ساجدند.

دوم: اندکاک انیت و استهلاک آن در نور أحدیه. مجردات منیتی ندارند؛ منیت‌شان فانی و مستهلک در نور أحدیه است. نور أحدیه، نور ذات بی‌نام و رسم است؛ در آن، حتی اسما و صفات عینی‌اند. مظاهر اسما و صفات – یعنی عالم غیب – فانی‌اند و عینیتی ندارند.

از این‌رو، سه مرتبه متمایز می‌شود: مقام أحدیه (ذات حق)، مقام واحدیه (اسما و صفات که عین ذات‌اند)، و مظاهر واحدیه (عالم غیب و مجردات که فعل حق‌اند و در او مندک‌اند).

بخش پنجم: دیدگاه شیخ اشراق در باب انوار اسفهبدیه و تجرد نفس ناطقه

شیخ اشراق می‌گوید عقول در أحدیه مندک‌اند. نفس ناطقه انسانی هنگامی که مجرد شود، در سنخ عقول عالیه قرار می‌گیرد و به انوار اسفهبدیه (نفوس ناطقه مجرد کامل) تبدیل می‌شود.

این انوار اسفهبدیه لا ماهیه لها علی التحقیق؛ زیرا ماهیت‌شان مندک است. مناط بینونت و دوئیت، ماده است – خواه ماده خارجی، خواه ماده عقلی (ماهیت). در انوار اسفهبدیه، هر دو ماده مفقود است.

از این‌رو، این نفوس مجرد الوجودند؛ نه مجرد مطلق، بلکه امر الله‌اند: ابداع و خلق بدون ماده. خداوند گاه در شش روز با ماده می‌آفریند، و گاه بی‌ماده که همان مجردات است – کلمه کن وجودیه نوریه.

عالم مجردات از آن‌رو مجرد نامیده می‌شود که فاقد ماده خارجی و ماده ماهوی است.

جمع‌بندی نهایی

بررسی مفهوم نفس الأمر در شرح منظومه، ما را از تبیین دقیق حد ذات الشیء به سوی اقوال مشائین و عرفا برد و نشان داد که تعبیر عالم امر، به دلیل جامعیت و انسب بودن، برتری دارد. این تعبیر، ریشه در قرآن کریم دارد و وجوه هستی‌شناختی عمیقی را آشکار می‌کند. با این حال، حکیم باید میان مراتب مکاشفه و دقت فلسفی تمایز نهد تا پرگار اندیشه بر دایره حقیقت استوار بماند.