متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تمایز اصطلاحات عارفان و حکما در توصیف عالم مجردات

حکیم سبزواری در منظومه خویش، با بیانی نیکو، به دو اصطلاح متفاوت برای اشاره به عالم مجردات تام پرداخته است: اصطلاح عارفان و اصطلاح حکما. این دو تعبیر، هر یک ریشه در مبانی خاص خویش دارند و حکایت از ژرفای معرفتی این دو جریان فکری می‌کنند.

عارفان، این عالم را «عالم امر» نامیده‌اند، تعبیری که مستقیماً از قرآن کریم اتخاذ شده است:

خداوند متعال، مجردات را عالم امر و ماده‌دارها را عالم خلق می‌نامد، و این نام‌گذاری به دو جهت بازمی‌گردد:

جهت نخست: ادکاک و بی‌ماهیت بودن مجردات

مجردات تام، یا به مرتبه‌ای از ادکاک و رقت وجودی رسیده‌اند که اساساً ماهیت ندارند، یا حتی فراتر از آن، کاملاً بی‌ماهیت‌اند. وجودشان چنان خالص و لطیف است که با امر الهی «کُنْ» بی‌درنگ تحقق می‌یابد، بدون نیاز به هیچ مقدمه یا مؤونه زائده‌ای.

جهت دوم: عدم نیاز به زمان و مکان در تحقق مجردات

برخلاف عالم مادیات و مکونات که نیازمند زمان، مکان، ماده و استعداد است – مانند انسان که بدون نطفه پدید نمی‌آید – مجردات برای وجود خویش به هیچ‌یک از این‌ها محتاج نیستند. حتی خلقت حضرت آدم و حضرت عیسی علیهما السلام، که ظاهراً بدون نطفه بوده، در نهایت بر پایه‌ای از خلق و زمینه‌ای خاص استوار بود. اما در مجردات محض، امر الهی مستقیماً و بدون هیچ مؤونه‌ای تحقق می‌بخشد.

توجه به کلمه «کُنْ» در قرآن کریم، این حقیقت را روشن می‌سازد: «کُنْ» برای مجردات، بدون نیاز به مقدمات، و برای مادیات با زمینه‌ای خاص.

آیه شریفه که می‌فرماید خداوند آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید، ناظر به عالم ماده و حدوث تدریجی است، نه عالم مجردات که شراکت با باری تعالی در آن محال است، مگر در مراتب ممکنه.

اصطلاح حکما: عالم عقل

حکما این عالم مجرد را «عالم عقل» می‌نامند و به مجردات محض، «مفارقات محضه» اطلاق می‌کنند – یعنی جدا از ماده و مقارنت با آن. در لسان شریعت نیز تعابیری چون «أول ما خلق الله العقل» یا «عالم نوري» به همین مفارقات و مجردات اشاره دارد که معادل عالم امر است.

بخش دوم: کاوش در مفهوم «نفس الامر» و روابط آن

تفسیر لفظ «یُعَدُّ» و اولویت معنایی

لفظ «یُعَدُّ» را می‌توان به دو گونه معنا کرد: یکی به معنای شمارش و تحدید (حساب)، و دیگری به معنای پنداشتن و خیال کردن (حسبان). اولویت با معنای نخست است، زیرا «نفس الامر» ناظر به واقعیت عینی و مفارقات است، نه امور خیالی.

اگر «نفس الامر» را به مجرد یک شیء محدود کنیم – مانند انسان عقلي یا نوري در عالم عقل – این مجرد، خودِ شیء نیست، بلکه ظهوری از آن در عوالمی خارج از نفس اوست. بنابراین، نفس الامر را نمی‌توان صرفاً به مفارقات فروکاست؛ بلکه بهتر است آن را به «أم الکتاب» تشبیه کرد، جایی که کل صغیر و کبیر مستتر است.

روابط سه‌گانه نفس الامر

نسبت نفس الامر با خارج، ذهن و میان این دو، به شرح زیر است:

1. نفس الامر و خارج: عام و خاص مطلق. هر چه در خارج موجود است، در نفس الامر نیز هست، اما عکس آن لازم نیست؛ زیرا امور کاذب ممکن است در ذهن باشند، ولی در خارج و نفس الامر راه ندارند.
2. نفس الامر و ذهن: عام و خاص من وجه.
   ماده اجتماع: در قضايای صادقه، مانند «الأربعة زوج» یا «النار حارة» که هم ذهنی‌اند و هم نفس‌الامری.
   ماده افتراق:
   – در قضايای کاذبه، مانند «الأربعة فرد» یا «النار باردة»، که تنها ذهنی‌اند و نفس‌الامری ندارند.
   – در ذات حق تعالی، که نفس‌الامری محض است، اما ذهنی نیست؛ زیرا ماهیت ندارد و عقل و وهم به او احاطه نمی‌توانند یافت.
3. خارج و ذهن: نیز عام و خاص من وجه، با مثال‌های مشابه.

تعبیر گاه به «ذهن» و گاه به «ذهنی» برای نشان دادن جریان یکسان این نسب در ظرف‌ها (عوالم) و مظروف‌ها (ما فیها) است.

جمع‌بندی نهایی

این بحث، همچون نگینی درخشان در منظومه حکمت متعالیه، تمایز میان عالم امر و خلق را روشن می‌سازد و مفهوم نفس الامر را به عنوان حقیقت اعلی و اعم از خارج و ذهن تبیین می‌کند. درک این مفاهیم، دریچه‌ای به سوی معرفت الهی و شناخت مراتب وجود می‌گشاید و پژوهشگر را به ژرفای هستی رهنمون می‌سازد.