متن تحقیق

بررسی بحث جعل در امور عامه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: جایگاه و اهمیت بحث جعل در فریده اولی امور عامه

در بررسی فریده اولی امور عامه، بحث جعل آخرین مبحث این فریده به شمار می‌رود؛ یعنی پس از بحث در نسبت‌های حکمیه در قضیه — که هم در علم منطق مورد مطالعه قرار گرفته و هم در اینجا مطرح شده، و همچنین در ادبیات به تفصیل در کتاب مطوّل بررسی گردیده، و حتی در تفسیر سوره منافقون به گونه‌ای مفصل از آن سخن رفته — اکنون به بحث جعل می‌پردازیم.

مباحثی که در امور عامه مطرح می‌شود، از جمله مباحث کلی و بنیادین فلسفه است. از این رو، بحث جعل نیز که اینجا مورد کاوش قرار می‌گیرد، نه تنها بخشی از امور عامه است، بلکه اهمیت ویژه‌ای دارد. این بحث به پرسش بنیادین می‌پردازد که: خداوند سبحان چه چیزی را می‌آفریند؟ حقیقت واجب تعالی در آفرینش چیست؟ مخلوقات الهی کدامند؟

ما موجودات را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم که هر ممکنی ترکیبى تركيبى از ماهیت و وجود است. اکنون این پرسش پدید می‌آید که آیا خداوند وجود ممکنات را می‌آفریند، یا عناوین ممکنات، یا وجود ماهیت را؟ بحث جعل دقیقاً همین است: آنچه تحت قدرت الهی قرار می‌گیرد و مخلوق خداوند می‌شود، چیست؟

بخش دوم: تمایز میان بحث جعل و بحث اصالت وجود

پیش از ورود به اصل بحث، باید دو نکته روشن شود. نخست اینکه این بحث از امور عامه است؛ یعنی بحثی فلسفی که پس از اثبات وجود واجب تعالی و فعل او، به مفعول آن می‌پردازد: آیا وجود است، ماهیت است، یا چیز دیگری؟ جعل به معنای خلق، ایجاد و افاضه وجود است؛ پس مجعول خداوند چیست؟

دوم اینکه تفاوت میان جعل و اصالت وجود چیست؟ در بحث اصالت وجود گفتیم که اصل، وجود است؛ بنابراین اینجا نیز مجعول، وجود است. زیرا ما چیزی جز وجود نداریم؛ ماهیت اعتباری است و عدم چیزی نیست. پس آنچه مورد خلق پروردگار قرار می‌گیرد، وجود است.

اما تفاوت این بحث با بحث پیشین در چیست؟ این تفاوت را در دو وجه بیان می‌کنیم:

1. بحث اینجا مخصوص مخلوق است، در حالی که بحث اصالت وجود اعم است. آنجا گفتیم وجود اصیل است هم برای خداوند و هم برای عبد؛ بحث خالق و مخلوق مطرح نبود. اما اینجا بحث بر سر مخلوق است: چه چیزی خلق می‌شود؟ خالق در کار نیست؛ مفعول مورد نظر است.
2. ممکن است کسی اصالت وجود را بپذیرد، اما وجود را مجعول نداند؛ یعنی خالقی قائل نباشد. مانند طبیعیون و دهرین که عالم را بی‌خالق می‌دانند. بنابراین، بحث اصالت وجود با بحث جعل متفاوت است؛ کسی می‌تواند اصالت را قبول کند، اما جعل را نپذیرد.

جمع‌بندی این بخش

با روشن شدن این دو نکته — یعنی فلسفی بودن بحث جعل و تمایز آن از اصالت وجود — زمینه برای ورود به مقدمات اصلی فراهم می‌شود.

بخش سوم: مقدمات مرحوم حاجی سبزواری در تقسیم وجود و جعل

مرحوم حاجی دو مقدمه مهم ذکر می‌کند:

نخست: وجود بر دو قسم است — وجود ربطی و وجود نفسی. (توجه شود که در مباحث بعدی، وجود نفسی را به سه قسم تقسیم کرده و با ربطی چهار قسم می‌شود، اما اینجا تنها دو قسم مد نظر است؛ زیرا ما با اقسام استقلال کاری نداریم، بلکه ربطیت و نفسیت برای ما اهمیت دارد.)

وجود نفسی یعنی وجود استقلالی؛ وجود ربطی یعنی وجودی که هیچ استقلالی ندارد (مانند وجود حرفی در ادبیات و اصول: «من البصرة إلى الکوفة»). بنابراین:

• وجود ربطی: هیچ نحوه استقلالی ندارد.
• وجود نفسی: دارای نحوه‌ای از استقلال است.

بر همین اساس، جعل نیز دو قسم می‌شود:

• جعل تام (بسیط): مربوط به وجود نفسی.
• جعل ناقص (مرکب): مربوط به وجود ربطی.

جعل بسیط آن است که نفس الوجود محمول قرار گیرد؛ مانند «کان زیدٌ» که محمول تنها وجود مطلق است.

جعل مرکب آن است که کان ناقصه باشد؛ مانند «کان زیدٌ عالماً» که عالم محمول می‌شود و مقید به وجود است؛ یعنی علم پس از فرض وجود می‌آید.

بخش چهارم: چهار نوع حقیقت در هر شیء و ارتباط آن با جعل

در هر شیء از اشیاء، چهار نوع حقیقت می‌توان تصور کرد:

1. خودش (ذاتش): مانند انسان = انسان.
2. جزء ذاتش: مانند حیوان که جزء انسان است.
3. عرض لازم: مانند ضاحک برای انسان (جدا نشدنی).
4. عرض مفارق: مانند پیر بودن، جوان بودن، کاتب بودن (جدا شدنی).

وقتی شیئی آفریده می‌شود، ذات و ذاتیات و عرضیات لازم آن با یک جعل بسیط آفریده می‌شوند؛ زیرا جدا نشدنی‌اند. انسان بدون حیوانیت و بدون ضاحکیت، انسان نیست.

اما عرضیات مفارق با جعل مرکب است؛ یعنی پس از تحقق جعل بسیط، جعل دیگری لازم است. تمثیل: ساختن میز (با چهار علت) جعل بسیط است؛ رنگ کردن آن کار دوم و جعل مرکب است.

جمع‌بندی این بخش

با این تقسیمات، زمینه برای ورود به اصل نظر — یعنی مجعول بودن وجود — فراهم می‌شود.

بخش پنجم: اهمیت بحث جعل و دشواری آن

بحث جعل از مباحث بسیار مهم و دشوار فلسفه است، هرچند ظاهر آن آسان می‌نماید. تمایز وجود ربطی و نفسی چنان بنیادین است که حتی برخی بزرگان در آن به خطا رفته‌اند. این بحث نه تنها در فلسفه، بلکه در اصول فقه نیز تأثیر دارد؛ ضعف در فهم فلسفی آن، به ضعف در مباحث اصولی می‌انجامد.

جمع‌بندی کلی کتاب

در این بررسی، با کاوش در جایگاه جعل، تمایز آن از اصالت وجود، تقسیمات وجود و جعل، و انواع حقایق در اشیاء، به این نتیجه رسیدیم که آفرینش الهی بر محور جعل وجود استوار است — وجودی که گاه بسیط و تام است و گاه مرکب و ربطی. این مباحث، همچون ستون‌های استوار بنای حکمت الهی، پایه فهم رابطه خالق و مخلوق را تشکیل می‌دهند.