متن تحقیق

غرر فی الجعل
از شرح منظومه حکمت ملاهادی سبزواری

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: مقدمه و تمایز بحث جعل از اصالت وجود

جعل به معنای خلق، ایجاد، حدوث و ابداع است و همه این واژگان در مفهوم خلق مشترک‌اند. این بحث از امور عامه به شمار می‌رود، یعنی بررسی فلسفی آنچه خداوند متعال می‌آفریند. نخست باید روشن شود که این بحث با مسئله اصالت وجود تفاوت دارد. بحث جعل منحصراً به مخلوقات اختصاص دارد، در حالی که اصالت وجود امری اعم است و ممکن است کسی اصالت وجود را بپذیرد، اما جعل را نپذیرد.

اگر کسی ادعا کند که در این بحث قصد توضیح همان مسئله اصالت وجود را داریم، چنین باوری نادرست است؛ زیرا این دو بحث تفاوت بنیادین دارند.

بخش دوم: تقسیم وجود و جعل به نفسی و ربطی، بسیط و تألیفی

در منظومه چنین آمده است:

للرّبط أی إلی الوجود الرابط متعلّقٌ بقسم، أی إلی الوجود الربطی و إلی الوجود النفسی إذ قسم الوجود إلی الربطی والنفسی، فالجعل انقسم إلی قسمین: جعل للتألیف وجعل للبسیط، عمّ جعل الوجودین.

چنان‌که وجود به وجود ربطی و وجود نفسی تقسیم شده، جعل نیز به دو قسم تقسیم می‌گردد: جعل بسیط و جعل تألیفی. جعل بر هر دو نوع وجود تعمیم دارد.

مرحوم حکیم سبزواری از این بیت خود بسیار خرسند بوده است، زیرا دو مفهوم مهم را در یک عبارت گنجانیده و از زحمت توضیح جداگانه رهانیده است.

تعریف هر دو روشن شد: وجود ربطی چیست، وجود نفسی چیست، جعل بسیط چیست و جعل تألیفی چیست.

تعریف جعل بسیط و جعل تألیفی

جعل بسیط آن است که متعلق آن وجود نفسی باشد، مانند «کان زیدٌ موجوداً»؛ یعنی وجود مستقل زید.

جعل تألیفی (یا مركب) آن است که متعلق آن وجود ربطی باشد، مانند «کان زیدٌ موجوداً کاتباً»؛ یعنی کاتب بودن زید که وجودی وابسته است.

جعل بسیط، جعل شیء و افاضه نفس الشیء است، یعنی افاضه وجود شیء. به زبان ادبا، جعل متعدی به یک مفعول است، مانند «خلق الله تعالی العالم».

جعل تألیفی، جعل شیء شیئاً است، به زبان ادبا جعل متعدی به دو مفعول، مانند «خلق الله تعالی زیداً کاتباً».

بخش سوم: ویژگی‌های جعل تألیفی و اختصاص آن به عرضیات مفارقه

جعل تألیفی اختصاص به عرضیات مفارقه دارد، یعنی اعراضی که از ذات جدا می‌شوند، مانند علم، پیری یا جوانی که در ذات انسان به صورت اولیه وجود ندارند.

جعل تألیفی میان شیء و نفس آن، میان شیء و ذاتیات آن (مانند جعل انسان حیواناً)، و میان شیء و عوارض لازم آن (مانند زوجیت عدد چهار) تصور نمی‌شود؛ زیرا این‌ها نسبت‌های ضروری و جدایی‌ناپذیرند و با جعل بسیط اول تحقق می‌یابند.

مناط نیاز به جعل، امکان است؛ وجوب و امتناع از جعل بی‌نیازند.

شیخ الرئیس ابن‌سینا فرموده است: «ما جعل الله المشمش مشمشاً ولکن أوجده»؛ خداوند زردآلو را «زردآلو» قرار نداد، بلکه آن را ایجاد کرد. اشیاء را یک‌باره می‌آفریند و پس‌وپیش در کار خداوند راه ندارد.

بخش چهارم: مجعولیت ممکن‌الوجود و اقوال سه‌گانه در آن

ممکن‌الوجود زوج ترکیبی است، دارای ماهیت و وجود، و میان آن‌ها اتصاف (ماهیت متصف به وجود) برقرار است. از این‌رو، در مجعولیت ممکن اختلاف افتاده است.

سه قول مشهور:

1. ماهیت مجعول بالذات است (منسوب به اشراقیون).
2. وجود مجعول بالذات است (مذهب حکمت متعالیه).
3. اتصاف یا صیرورت مجعول است.

قول نخست برای دفع توهمی شایع در عصر شیخ اشراق بود که برخی ماهیت را ازلی و بی‌نیاز از جعل می‌پنداشتند. اشراقیون برای رفع این توهم گفتند ماهیت مجعول است، هرچند در واقع جعل به وجود تعلق دارد.

محقق لاهیجی نیز همین مسیر را پیموده و تأکید کرده که پس از رفع توهم، جعل وجود یا اتصاف صحیح است.

مذهب استادنا، حکیم ملاصدرا قدس‌سره، آن است که وجود مجعول بالذات و ماهیت مجعول بالعرض است.

جمع‌بندی نهایی کتاب

این بحث، همچون نگینی درخشان در منظومه حکمت، نشان می‌دهد که جعل تابع وجود است و وجود نفسی اصل و مجعول بالذات. از تقسیم وجود به نفسی و ربطی، تقسیم جعل به بسیط و تألیفی پدید آمد و نهایتاً اثبات شد که ممکنات به وجودشان محتاج جعل‌اند. این معرفت، دریچه‌ای گشوده به سوی شناخت ربوبیت مطلقه الهی و نفی هرگونه استقلال از مخلوقات.