متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تبیین تمایز میان معقول ثاني منطقي و معقول ثاني فلسفي

در بررسی مفاهیم انتزاعی، دو دسته از معقولات ثاني متمایز می‌گردند: معقول ثاني منطقي و معقول ثاني فلسفي. هر دو دسته، مفاهیمی هستند که پس از تعقل موضوع اصلی انتزاع می‌شوند و به‌سان سایه‌ای بر پیکره واقعیت ذهني یا خارجي می‌افتند، اما تفاوت بنیادین آنان در محل عروض و اتصاف نهفته است.

معقول ثاني منطقي، همچون «کلّیت»، «جنس» و «نوع»، هم عروضش در ذهن است و هم اتصافش منحصر به قلمرو ذهن. کلّیت، قیدی است که ذهن بر موضوع می‌افزاید تا حمل قضايا ممکن گردد. از این‌رو، کلّیت را معقول ثاني منطقي می‌نامند، زیرا بدون تعقل پیشین موضوع، انتزاع آن ممتنع است.

در مقابل، معقول ثاني فلسفي، همچون «ابوت»، «معلوليت»، «علّيت»، «شيئيت» و «امكان»، گرچه عروضش در ذهن است – زیرا مفهومی انتزاعی است – اما اتصافش در خارج تحقق دارد. ابوت، رابطه‌ای واقعی میان پدر و فرزند در عالم خارج است؛ هرچند مفهوم «ابوت» در ذهن انتزاع می‌شود، اما مصداق و نسبت آن در بیرون از ذهن موجود است.

اگر کسی اشکال کند که در قضیه «الإنسان نوعٌ»، «نوع» معقول ثاني منطقي است و موضوعش (انسان) به ذهن مقید است، اما در قضیه «الإنسان ممكنٌ»، امکان بر انسان خارجي عارض می‌شود، پس چرا امکان را نیز معقول ثاني می‌نامیم؟ پاسخ آن است که امکان، گرچه بر انسان من حیث هو انسان خارجي حمل می‌شود، اما خود مفهوم امکان، انتزاعی ثانوی است که پس از تعقل موضوع پدید می‌آید.

بررسی مثال‌های شيئيت و امكان

شيئيت و امكان، هر دو از معقولات ثاني فلسفي‌اند. اگر شيئيت را در خارج فرض کنیم، تسلسل لازم می‌آید، زیرا هر شیء نیازمند شيئيت دیگری خواهد بود. همچنین، شيئيت از امور عامه است و امور عامه در خارج مصداق مستقل ندارند.

درباره امكان نیز همین‌گونه است: اتصاف ماهيت خارجيه (مانند انسان) به امكان، در خارج تحقق دارد، اما عروض خود مفهوم امكان در ذهن است. در خارج، چیزی به نام «امكان» در مقابل ما نیست؛ زیرا امكان، سلب ضرورتین (سلب وجوب و امتناع) است و سلب، وجود خارجی مستقل ندارد.

بخش دوم: مجعولية الممكن جعلاً بسيطاً و بررسی سه قول مشهور

موجود ممکن‌الوجود، از سه عنصر تشکیل می‌یابد: ماهيت، وجود، و اتصاف (یا صيرورة) میان آن دو. با این حال، جعل الهي بسيط است و ترکیب نمی‌پذیرد. بنابراین، پرسش بنیادین این است که کدام یک از این سه، مجعول بالذات است؟

در این مسئله، سه قول مشهور پدید آمده است:

1. ماهيت مجعول بالذات است.
2. صيرورة (یا اتصاف ماهيت به وجود) مجعول بالذات است.
3. وجود مجعول بالذات است و ماهيت بالعرض.

بررسی قول اول: مجعول بالذات بودن ماهيت (مشهور میان اشراقیان)

این قول، به‌ویژه از زمان شیخ اشراق (سهروردي) و پیروان او رواج یافت. آنان گفتند که اثر جاعل (واجب تعالي) در آغاز، ماهيت انسان یا هر ممکن دیگر است. سپس، جعل وجود و اتصاف، بالعرض و لازم آن جعل بالذات می‌گردد.

دلیل آنان آن بود که وجود و اتصاف، مفاهیم عقلي‌اند و مصداقشان نفس ماهيت است. همان‌گونه که پس از صدور ذات از جاعل، ذات بودن آن نیاز به جعل جداگانه ندارد، وجود و اتصاف نیز – چون عقلي و بالعرض‌اند – نیاز به افاضه مستقل از جاعل ندارند.

تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که این قول، در اصل برای دفع توهمی شایع در عصر شیخ اشراق پدید آمد. در آن دوران، باور به تقرر و ثبات ماهيات منفک از وجود – یعنی ماهياتي ثابت میان وجود و عدم، همچون موجودات ازلي – رواج داشت. اگر گفته می‌شد که وجود مجعول است، برخی گمان می‌کردند که ماهيت از جعل بي‌نیاز است و به ثابتات ازليه قائل می‌شدند.

شیخ اشراق و پیروانش، برای جلوگیری از این توهم، تأکید کردند که ماهيت در قوام ذات خود مجعول و مفتقر به جاعل است. این سخن، نوعی جدال احسن بود تا راه بر تصور ماهيات بي‌نیاز از خالق بسته شود.

شاهد این تحلیل، کلام محقق لاهیجي در مسأله بیست و هفتم کتاب شوارق الإلهام است. وی که خود قائل به اصالة الماهية بود، تصریح کرد که گفتن مجعول بودن ماهيت، صرفاً برای نفي توهم ثبات ماهيات در عدم بدون جعل است. اگر این توهم رفع گردد، هیچ مانعی نیست که جعل را به وجود یا اتصاف نسبت دهیم.

قول سوم: مجعول بالذات بودن وجود (مذهب حکمت متعالیه)

این قول، مذهب صدرالمتألهين و حکمت متعالیه است. وجود، مجعول بالذات و ماهيت مجعول بالعرض است. این دیدگاه، با اصالة الوجود سازگار است و از ترکیب در جعل الهي جلوگیری می‌کند.

قول اشراقیان و لاهیجي، در نهایت به همین بازمی‌گردد، زیرا تأکید آنان بر مجعوليت ماهيت، صرفاً برای دفع توهم بوده است.

جمع‌بندی نهایی

بررسی تمایز معقول ثاني منطقي و فلسفي و نیز سه قول در مجعولية الممكن، نشان می‌دهد که حکمت متعالیه با اصالة الوجود و جعل بالذات وجود، به ژرف‌ترین تبیین این مسائل دست یافته است. معقولات ثاني فلسفي، پلی میان ذهن و خارج می‌سازند و جعل بسيط الهي، واقعیت را در مراتب تشکیک وجود سامان می‌بخشد.