متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: بررسی اقوال در مجعول بالذات بودن و تبیین دیدگاه اصیل

در بحث جعل، سه قول مطرح شده است: مجعول بودن وجود و نه ماهیت؛ مجعول بودن ماهیت و نه وجود؛ و مجعول بودن اتصاف. دیدگاه حق آن است که وجود، مجعول و مخلوق بالذات است و ماهیت تابع وجود بوده، مجعول بالذات و بالأولى نیست. مراد از بالذات، أولاً و بالذات است؛ یعنی خداوند متعال از حقیقت و واقعیات موجودات، نخست وجود را می‌آفریند، نه ماهیت، زیرا ماهیت‌ها تابع وجودات اشیاء هستند. این دیدگاه، نظر مرحوم حاج شیخ محمدحسین غروی اصفهانی است و با بیان ملاصدرا نیز همخوانی دارد که وجود مجعول بالذات و مخلوق بالذات أولى است و ماهیت‌ها بالعرض.

دفاع از اقوال مخالف و تبیین قصد انشایی آن‌ها

در برابر این دیدگاه، برخی همچون فخرالدین لاهیجی، شیخ اشراق سهروردی و میرداماد، ماهیت را مجعول بالذات دانسته‌اند. این بزرگان برای دفع توهم ازلی بودن ماهیت، چنین بیان کرده‌اند و قصد انشایی داشته‌اند، نه منشأیی؛ یعنی اراده کرده‌اند بگویند ماهیت ازلی نیست، نه اینکه واقعاً ماهیت مجعول بالذات باشد. تمثیل آن همچون گفتار پدر به فرزند «بزن» است که گاهی غرض در انشاء است (گفتن ارزش دارد، نه عمل زدن) و گاهی در منشأ (زدن اهمیت دارد، گفتن فرع است).

خود این بزرگان نیز تصریح کرده‌اند که اگر توهم ازلی بودن ماهیت نبود، باکى نداشتیم که وجود را مجعول بدانیم، زیرا ماهیت من حیث هی هی لیست إلا هی.

نقل دیدگاه میرداماد و اشکالات وارد بر آن

میرداماد می‌گوید: چون نفس قوام ماهیت، مصحح حمل وجود است، برخی پنداشته‌اند که ماهیت به جعل نیاز ندارد. برای دفع این پندار، گفتیم ماهیت مجعول است. این بیان، تأییدی بر دیدگاه اصیل است که حتی میرداماد نیز در باطن، وجود را مجعول می‌داند.

اما سه اشکال بر این بیان وارد است:

1. استغنای ماهیت از جعل، نه از باب غنا و بی‌نیازی (مانند واجب تعالی) است، بلکه از باب فقر شدید و اعتباریت؛ ماهیت سراب و بقعه‌ای بیش نیست و شایستگی جعل بالذات ندارد.
2. ماهیت من حیث هی هی لیست إلا هی و لا اقتضاء محض است؛ چگونه می‌تواند مصحح حمل وجود باشد، در حالی که مصحح نیازمند اقتضا است.
3. اگر نفس قوام ماهیت مصحح حمل وجود باشد، انقلاب از امکان ذاتی به وجوب ذاتی لازم آید که محال است.

رد قول اتصاف به عنوان مجعول

اتصاف مفهومی انتزاعی و ذهنی است، متأخر از ترکیب وجود و ماهیت. مجعول بالذات باید امر خارجی و بسیط باشد. برخی مشائیان غیرمحقق این قول را برگزیده‌اند، اما محققان به مجعولیت وجود رفته‌اند. توجیه آن این است که مجعول امر بسیطی است که وجود نامیده می‌شود، اما عقل آن را به موصوف (ماهیت) و صفت (وجود) تحلیل می‌کند.

دو اشکال بر این قول:

1. اتصاف فرع تحقق طرفین (وجود و ماهیت) است و متأخر از آن‌ها.
2. اتصاف امر انتزاعی و مفهومی است، نه خارجی و مجعول بالذات.

بخش دوم: تبیین ماهیت و اعیان ثابته

ماهیت، نمود هستی، حد تحقق و ظل وجود است. هنگامی که شیئی موجود می‌شود، حدی دارد که آن حد، ماهیت نامیده می‌شود؛ همچون چوبی که نصف شود و دو رأس پدید آورد، آن رأس ماهیت است.

اعیان ثابته یا ثابتات ازلیه، در کلام، فلسفه و عرفان مطرح است، اما دو معنا دارد:

• معنای نادرست (متکلمان): اشیاء پیش از وجود، چیزی مستقل و بی‌وجود هستند؛ این باطل است و واسطه میان وجود و عدم را فرض می‌کند.
• معنای درست (حکما و عرفا): اعیان ثابته، وجودات علمیه حق هستند؛ اشیاء پیش از خلق خارجی، در علم و قدرت خداوند موجودند و از آنجا به وجود خارجی می‌آیند، نه از عدم محض.

پیامدهای عرفانی و اخلاقی

همه چیز نزد حق، حق است؛ هنگامی که جدا شود، اسم و رسم یابد. اگر بر اعمال، اسم خود نویسی، مال خود است و در قیامت دفن شود؛ اما اگر اسم حق (قربة إلى الله) نویسی، حق خود ظاهر کند.

تفاوت میان اسم و اسم الاسم: نمل واقعی (اسم) با نمل نوشته‌شده (اسم الاسم)؛ انسان راه‌رونده (اسم) با انسان نوشته‌شده (مركب و اسم الاسم).

خداوند وجود می‌دهد به اشیاء؛ ما اسم‌گذاری می‌کنیم: مجرد، ماده، آسمان، زمین. تفاوت‌ها در مراتب فیض است، نه در ذات خلق. حساب در قیامت بر اختیارات است، نه غیراختیاری‌ها.

جمع‌بندی نهایی

مجعول و مخلوق بالذات، وجود است؛ ماهیت بالعرض و تابع. خداوند وجود می‌آفریند، تفاوت‌ها در فیض و مراتب است. این دیدگاه، حلال معضلات هستی‌شناختی است و با برهان و عرفان سازگار.