متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: استیفای اقسام جعل و تقسیمات بنیادین آن

در این بخش، به بررسی کامل اقسام جعل می‌پردازیم، چنان‌که حکیم سبزواری در منظومه خویش فرموده است:

ثمّ شرعنا فى استيفاء أقسام الجعل بقولنا بالذات و بالعرض، سپس آغاز کردیم به بیان تمامی اقسام جعل با این بیان که جعل گاه بالذات است و گاه بالعرض.

جعل بالذات، یعنی جعلی که بالعرض نیست، و جعل بالعرض، یعنی جعلی که بالذات نیست. همچنین جعل مركب و جعل بسيط است. طبیعتاً هر یک از این تقسیمات، دیگری را ایجاب می‌کند؛ یعنی جعل بالذات، جعل بالعرض را نیز همراه دارد، و جعل مركب، حتماً جعل بسيط را داراست، اما جعل بسيط لزوماً مركب را ندارد، هرچند ممکن است داشته باشد.

همچنان که جعل بالعرض نیز می‌تواند بسيط یا مركب باشد.

حکیم فرموده است: و هى أربعة، یعنی این اقسام چهارگونه‌اند، بالثلاث أی الثلاثة المذكورة من مجعولية الـ، یعنی با ضرب در سه مجعول که پیش‌تر ذکر شد: مجعولية الوجود، الماهية، و الصيرورة (اتصاف).

اگر وجود را مجعول بالذات بدانیم، ماهیت و اتصاف بالعرض می‌شوند. اگر ماهیت را بالذات بگیریم، وجود و اتصاف بالعرض خواهند بود. همین‌طور برای اتصاف.

اضرب، یعنی این سه را در چهار ضرب کنید تا اثنا عشر جعلاً (دوازده جعل) حاصل شود. سپس بررسی می‌کنیم که کدام صحیح و کدام باطل است.

صحیح و باطل بر قول مرضی (اصالت وجود)

فعلى القول المرضى، ما هو الصحيح من هذه؟

جعل الوجود بالذات جعلاً بسيطاً: صحیح است، زیرا جعل بالذات یعنی جعل مستقل و جدا، و بسيط یعنی جعل اول و ساده.

فرق میان بالذات و بسيط آن است که بالذات در مقابل بالعرض است (مستقل در برابر تبعی)، اما بسيط در مقابل مركب است (اول در برابر دوم).

جعل الوجود بالعرض مركباً: نیز ممکن است، اما در ذهن؛ مانند قضیه «الوجود موجودٌ» که وجود دوم فرضی است و جعل آن مركب و ذهنی می‌گردد، نه خارجی.

جعل الماهية و الاتصاف بالعرض، بسيطاً و مركباً: صحیح است. بسيط آن تابع وجود خارجی است، و مركب آن در ذهن یا تفوه، مانند «الانسان انسانٌ».

باطل‌ها:

• جعل الوجود بالذات مركباً: باطل، زیرا وجود بسيط است (اول) و نمی‌تواند مركب (دوم) باشد.
• جعل الوجود بالعرض بسيطاً: باطل، زیرا وجود بالذات است و نمی‌تواند تبعی باشد.
• جعل الماهية و الاتصاف بالذات (بسيطاً یا مركباً): باطل، زیرا این دو بالعرض‌اند و جعل مستقل ندارند.

قس علی القول الاشراقی و قول جعل الاتصاف

و قس عليه الصحيح و الباطل على القول الاشراقى (اصالت ماهیت) و على القول بجعل الاتصاف (نظر برخی مشائیان).

در هر قول، آن‌چه بالذات گرفته شود، دو دیگر بالعرض می‌گردند، و حالات باطل مشابه دفع می‌شوند: بالذات با مركب بودن برای مجعول بسيط سازگار نیست، و بالعرض نمی‌تواند بالذات داشته باشد.

بیت منظومه در بیان قول مرضی

ثم أشرنا إلى ما هو الصحيح بقولنا:

جعل الوجود عندنا قد ارتضى
ماهيةٌ مجعولة بالعرضى
كذا اتصافٌ …

یعنی نزد ما، جعل وجود مرضی و پذیرفته است. ماهیت مجعول بالعرض است، یعنی تبعی و فاقد جعل مستقل. اتصاف نیز همین‌گونه است، با این تفاوت که ماهیت حقیقتی خارجی دارد (هرچند بالعرض)، اما اتصاف مفهومی است و جعل آن ذهنی.

و بذا الجعل جُعل تركيباً الوجود مع زينه (ماهیت و اتصاف).

یعنی جعل ترکیبی (مركب) نیز برای هر سه ممکن است: برای وجود ذهنی (الوجود موجودٌ)، برای ماهیت خارجی یا ذهنی، و برای اتصاف ذهنی.

فإذا جُعل الوجود بسيطاً فالوجود وجودٌ مجعولٌ تركيبياً بالعرض (ذهنیاً).

و كذا الماهية و الاتصاف مجعولة تركيباً بالعرض، بنفس جعل ذلك الوجود بسيطاً.

جعل مركب گاه بالذات است (مانند جعل الانسان عالماً، خارجی و مستقل)، و گاه بالعرض (مانند جعل الانسان انساناً، ذهنی و تبعی).

جمع‌بندی نهایی

این بررسی اقسام جعل، روشن می‌سازد که بر مبنای اصالت وجود، تنها وجود شایسته جعل بالذات و بسيط است، و ماهیت و اتصاف در تبعیت آن موجود می‌گردند. جعل مركب اغلب به ساحت ذهن تعلق دارد و تركيب خارجی را برنمی‌تابد. این تقسیمات، بنیان فهم دقیق افاضه الهی و رابطه وجود با ماهیت را استوار می‌سازد، چنان‌که دریایی ژرف از معرفت فلسفی را پیش چشم سالک می‌گشاید.