متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: فریده دوم و سوم در وجوب، امکان و امتناع و آغاز تقسیم اقسام وجود

فریده دوم در باب وجوب، امکان و امتناع است. اکنون که موضوع علم حکمت، وجود مطلق قرار گرفته، حکیم دیگر از امتناع هراس ندارد، بلکه آن را نیز در کنار وجوب و امکان می‌نگارد و به بررسی چگونگی نیستی ممتنع می‌پردازد.

مرحوم حاجی سبزواری در این باب کمتر توقف کرده و نوعی بی‌اعتنایی نشان داده است، لیکن حکیم شایسته نیست که به هیچ یک از اقسام حقیقت بی‌اعتنا باشد. این بی‌اعتنایی همانند بی‌توجهی مؤمن به احکام الهی است؛ چنان‌که گفته‌اند از بزرگ‌ترین گناهان کبیره، آن است که انسان گناهی را کوچک شمارد، حتی اگر مکروه یا ترک مستحب باشد. زیرا کوچک شمردن حکم، بازگشت به بی‌اهمیت دانستن فاعل و شارع حکم دارد و این، بی‌احترامی به حق تعالی است.

همچنین در علوم اجتماعی و نظام‌های حکومتی، زیر پا نهادن قانون، در واقع زیر پا نهادن مقنن و حاکم است. تعظیم زبانی بدون کرنش عملی، فایده‌ای ندارد. استقرار حکومت به استقرار حکم وابسته است و ضامن اجرای آن نیز همین حکم است. تقلید در اصطلاح فقها، التزام عملی است؛ نه صرف نگهداری رساله یا التزام لفظی. از این‌رو، ارزش حکم به ارزش حاکم بازمی‌گردد و زیر پا نهادن حکم، زیر پا نهادن حاکم است.

برای فیلسوف نیز میان واجب و ممتنع تفاوتی نیست، زیرا هر دو در شناخت اهمیت دارند. کسی که ممتنع را به‌درستی نشناسد، هرگز واجب و ممکن را نیز نخواهد شناخت. از این‌رو، بحث امتناع نیز شایسته بررسی کامل است.

سپس مرحوم حاجی به غرر فی المواد الثلاث (وجوب، امکان و امتناع) می‌پردازد و می‌فرماید این مواد سه‌گانه، وجود خارجی و ذهنی دارند و جهاتی در اذهان محسوب می‌شوند. آن‌گاه بحث به تقسیم اقسام وجود منتقل می‌گردد.

تقسیم وجود در منظومه سبزواری

مرحوم حاجی در آغاز تقسیم وجود، آن را به سه قسم تقسیم می‌کند و در بیت معروف می‌فرماید:

إنَّ الوجودَ رابطٌ و رابطیٌّ
ثمَّةَ نفسیٌ فهاکَ تری

این تقسیم، از ضعیف به قوی است و «ثمة» برای تأکید تراخی رتبه‌ای و نیز ضرورت شعری آمده است.

معنای مشترک میان رابطی و نفسی، «ثبوت الشیء» است؛ یکی ثبوت لنفسه و دیگری ثبوت لغیره. تشبیه زیبا آن است که برخی نان خود را در سفره دیگران می‌خورند و برخی سفره دیگران را با نان خود رنگین می‌کنند؛ هر دو ناپسند است. استقلال، ارزشی والا دارد، چه در وجود و چه در حیات اجتماعی.

تبیین اقسام سه‌گانه

• رابط: ثبوت الشیء لشیء، یعنی وجودی که اصلاً نفسيت ندارد؛ مفاد کان ناقصه در هلیة مرکبه.

• رابطی: وجود عرض که نفسيت دارد، اما این نفسيت در دامن موضوع است، نه ماهویاً و نه خارجاً به‌صورت مستقل.

• نفسی: وجودی که فی نفسه لنفسه است؛ مستقل و محمول به کان تامه.

تفاوت اصطلاحات علما

میرداماد و صدرالمتألهین برای تمایز دقیق، به وجود حرفی (مفاد کان ناقصه) «رابط» و به وجود عرضی «رابطی» اطلاق کردند. مشهور متکلمین و برخی حکما هر دو را رابطی می‌نامند. محقق لاهیجی در برخی تألیفات، وجود عرض را مفاد کان ناقصه دانست، لیکن این سخن نیازمند دقت است؛ زیرا وجود عرض، محمولی است و در هلیة بسیطه واقع می‌شود (مانند «البياض موجودٌ»)، در حالی که رابط، همواره ربط میان دو چیز است و نمی‌توان آن را از این شأن منسلخ کرد.

خلط میان وجود خارجی عرض (که محتاج موضوع است) و مفهوم ذهنی آن (که مستقل است) موجب برخی اختلافات لفظی شده است. وجود خارجی عرض، نفسیت لغیره دارد، اما رابط، اصلاً لا نفسية خارجی دارد.

معقول ثانی منطقی و فلسفی

معقول ثانی منطقی: عروض و اتصاف هر دو در ذهن (مانند «الإنسان نوعٌ»).

معقول ثانی فلسفی: عروض در ذهن، اما اتصاف می‌تواند در خارج باشد (مانند «الإنسان ممکنٌ»).

فیلسوف هرگاه عروض در ذهن باشد، آن را معقول ثانی می‌نامد، اعم از اینکه اتصاف در ذهن یا خارج باشد.

جمع‌بندی بخش

تقسیم وجود به رابط، رابطی و نفسی، از دقیق‌ترین تقسیمات در حکمت متعالیه است که استقلال وجودی را ارزشی والا می‌شمارد و ظرایف اصطلاح‌شناسی را آشکار می‌سازد. شناخت این اقسام، پایه فهم مراتب وجود و درک واجب تعالی است.