متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

شرح منظومه سبزواری: مباحث وجود و مواد ثلاث

این مباحث، کاوشی عمیق در امور عامه وجود و به ویژه مواد سه‌گانه وجوب، امکان و امتناع است، برگرفته از حکمت متعالیه صدرایی.

بخش نخست: جمع‌بندی بحث وحدت حقیقی وجود و رابط بودن ممکنات

وحدت حقیقی وجود، منحصراً از آنِ واحد احد است و هیچ وحدتی در برابر آن متصور نیست. ممکنات در برابر حق تعالی، فاقد نفسيت‌اند؛ وجودشان رابط محض است، همچون سایه‌ای که بدون منبع نور، تحققی ندارد.

کسانی که وجود را عرضي می‌پندارند، به ممکنات نفسيت نسبت می‌دهند، اما این نفسيت در واقع للحق است. تمثیل آن همچون بیاض است که بدون جدار و زمینه، تحقق خارجی ندارد، هرچند بیاض به عنوان مفهومی در کار است. لیکن قول أحق این است که اساساً وجود عرضي نیز معتبر نیست و چیزی جز تجلی حق در کار نیست. با این بیان، بحث وجود به پایان می‌رسد.

بخش دوم: آغاز مبحث درخشان غرر فی المواد الثلاث

از این نقطه، مبحث درخشان «غرر فی المواد الثلاث» آغاز می‌گردد:

قد كان الوجود مطلقاً ذا الجهاتي
وجوبٍ امتناعٍ أو إمكاني

وجود مطلق، صاحب جهات است. «ذا» به معنای صاحب بوده و «هو» خبر کان قرار گرفته است. این جهات در اذهان‌اند، یعنی اعتباری ذهنی دارند. اشاره به این است که در خارج، مواد نامیده می‌شوند و در اذهان، جهات.

امکان امتناعی ذهنی، حکایت از نفس الأمر خارجی آن دارد که ماده خوانده می‌شود. وجوب با جر خوانده شود تا بدل از جهات گردد و قافیه شعر رعایت شود. جهات سه‌گانه‌اند: وجوب، امتناع، امکان. «أو» برای تنبیه و شمارش است.

بخش سوم: غنای جهات ثلاث از حد و تعریف

جهات سه‌گانه، غنی از حد و تعریف‌اند، زیرا معانی‌شان از امور بدیهی اولیه است که در نفس، ارتسام اولی دارد، همچون وجود که أعرف المعروف است.

تلاش برای تعریف حقیقی، به تعریفات دوری می‌انجامد، مانند:

• الواجب: آنچه فرض عدمش، محال را لازم آورد.
• الممکن: آنچه فرض وجود و عدمش، محال را ایجاب نکند.
• الممتنع: آنچه واجب است که نباشد، یا آنچه ممکن نیست.

این جهات، در غنای از تعریف، با وجود شریک‌اند و ذات تأسی دارند.

بخش چهارم: اثبات اعتباریت جهات در اذهان

این مواد ثلاث، اعتباری‌اند؛ وجود جهات به عنوان کیفیات نسبی، در عقل و با تأمل اختیاری است، نه قهراً و نه در خارج.

دلایل دوگانه:

1. صدق بر معدوم: جهات بر معدومات صادق‌اند، مانند شریک الباری که ممتنع الوجود است، یا طفل آینده که معدوم ممکن است.
2. التسلسل: اگر جهات خارجی باشند، خود نیز جهت می‌خواهند و تسلسل باطل لازم آید.

بخش پنجم: تبیین وجود ذهنی و انقلاب ماهیت

نفس الماهیات، هنگام ورود به ذهن، منقلب به وجود عرضی می‌گردند. موجودیت ماهیت، متقدم بر نفس آن است؛ بدون وجود، ماهیتی متصور نیست.

وجود ذهنی و خارجی، مختلف بالحقیقه‌اند. تبدل وجود، تبدل ماهیت را ایجاب کند: از جوهر خارجی به کیف نفسانی.

این دیدگاه، اشکالات را دفع می‌کند، زیرا موجود ذهنی، همان حقیقت خارجی نیست، بلکه منقلب شده است.

جمع‌بندی نهایی

وجود حقیقی منحصر به حق تعالی است، ممکنات رابط محض‌اند، جهات ثلاث در ذهن اعتباری و در نفس الأمر حقیقی‌اند، اما خارجی مستقل ندارند. این مباحث، از پایه‌های استوار حکمت متعالیه به شمار می‌روند.