متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش نخست: تشبیه یاقوت در لیوان آب و انطباع صورت در مرآت
در بررسی دقیق چگونگی حضور معلوم در ذهن عالم و ماهیت علم حصولی، یکی از شارحان فاضل به تمثیلی زیبا و دقیق روی آورده است تا راز تر بودن تمامی آب لیوان را، حتی در نقطه تماس مستقیم یاقوت با کف آن، تبیین کند.
فرض کنید گوهر سرخ یاقوتی در ته لیوان شیشه‌ای قرار گیرد و سپس آب صافی بر آن ریخته شود. آب سراسر لیوان را فرا می‌گیرد و به رنگ سرخ یاقوت درمی‌آید؛ همه جای آن تر و سرخ است. حال اگر یاقوت دقیقاً به کف لیوان چسبیده باشد، فاصله‌ای میان آن دو نباشد و هیچ درز و روزنی نیز وجود نداشته باشد، چگونه آب در نقطه تماس تر و سرخ می‌نماید؟
آیا آب سنگین‌تر از شیشه است و نفوذ کرده؟ یا شیشه نفوذپذیر است؟ این پرسش‌ها مطرح می‌شود، اما پاسخ در جای دیگری نهفته است.
نکته کلیدی: آن فاضل می‌فرماید: یاقوت ماءً من جمیع الجوانب احاطه کرده به حیثی که انطبع صورته فیها؛ یعنی یاقوت آب را از همه جوانب احاطه کرده به گونه‌ای که صورت آن در آب منعکس و منطبع گردیده است. صورت یاقوت در آب نقش بسته و همین انطباع است که آب را سرخ و تر ساخته، حتی در نقطه تماس مستقیم.
در این تمثیل، دو امر متمایز وجود دارد:
- شیئی که قائم بالمرآة نیست، سایه‌ای ندارد، اما در مرآت حاضر است و خود ذو الصورة است (خود یاقوت).
- شیئی که قائم بالمرآة است و نفس الصورة المنطبعة می‌باشد (رنگ و صورت منعکس‌شده در آب).
سپس فرموده است: فقس علیه ما فی مرآة الذهن؛ یعنی بر این تمثیل قیاس کن آنچه را که در آینه ذهن رخ می‌دهد.
قیاس بر مرآت ذهن
هنگامی که انسان را در ذهن خود تصور می‌کنیم، دو امر در ذهن حاضر می‌شود:
- معلوم: خود شیء خارجی (مانند یاقوت) که قائم به ذهن نیست، اما در آن حاضر است.
- علم: صورت و سایه آن شیء که قائم به ذهن است و نفس الصورة المنطبعة می‌باشد.
یاقوت در ته آب، جوهر است و کلی می‌گردد؛ رنگ سرخ در آب، علم است و جزئی می‌شود، ذهنی می‌گردد و کیف است.
نتیجه‌گیری این بخش: ذهن نیز همچون آب شفاف، مرآتی است که صورت شیء در آن منطبع می‌شود و علم، همین صورت منطبع و قائم به ذهن است، در حالی که خود معلوم (جوهر) حاضر است اما قائم به ذهن نیست.
بخش دوم: نقد و بررسی نظریه مذکور
این مذهب، هرچند دقیق و مبتنی بر تمثیلی ظریف به نظر می‌رسد، لیکن فیها ما فیها؛ در آن اشکالاتی اساسی نهفته است.
اشکال نخست: خلاف وجدان باطنی
ما در درون خود دو شیء متمایز نمی‌یابیم. هنگامی که کتابی را تصور می‌کنیم، یک کتاب است؛ انسانی را تصور می‌کنیم، یک انسان است. تصور و دانستن یکی است، همچون زدن کلید برق که روشن شدن و آمدن نور همزمان و واحد است. ابتدا شیئی نمی‌آید و سپس علم به آن حاصل نمی‌شود؛ آمدن همان دانستن است.
اگر دو امر فرض کنیم، اشکالات دیرینه فلسفی – همچون کلی و جزئی شدن، جوهر و عرض گردیدن، عالم و معلوم شدن – همچنان پابرجا می‌ماند و حل نمی‌گردد.
اشکال دوم: تشدید مشکل به جای حل آن
برخی فیلسوفان پیشین گفتند تنها خود شیء به ذهن می‌آید و در این قول ماندند؛ برخی دیگر گفتند تنها صورت و عکس آن می‌آید و در آن توقف کردند. این نظریه اما می‌گوید هر دو می‌آیند: هم خود شیء و هم صورتش. این نه تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه قوز بر بالای قوز می‌نهد و دشواری را مضاعف می‌سازد.
این دیدگاه، با جدایی علم از معلوم و دوگانه انگاری آن‌ها، از شهود درونی ما دور می‌ماند و با حقیقت وجود ذهنی علم سازگار نیست.
نتیجه‌گیری این بخش: نظریه انطباع صورت به همراه حضور خود شیء، هرچند تمثیلی زیبا دارد، اما در تبیین ماهیت علم حصولی ناکام می‌ماند و اشکالاتی جدی بر آن وارد است.
جمع‌بندی نهایی
بررسی این تمثیل و نقد آن نشان می‌دهد که مسئله وجود ذهنی علم، از ژرف‌ترین مباحث معرفت‌شناسی در حکمت متعالیه است. تمثیل یاقوت و آب، هرچند روشنگر برخی جنبه‌های انعکاس و انطباع است، نمی‌تواند عمق اتحاد عالم و معلوم و حضور حقیقی معلوم در ذهن را به تمامی تبیین کند. شهود باطنی ما گواه آن است که علم و معلوم در مرآت ذهن، یکی می‌نمایند و جدایی میان آن‌ها با وجدان آدمی سازگار نیست. این بحث، دریچه‌ای می‌گشاید به سوی فهم دقیق‌تر کیفیت حضور اشیاء در نفس ناطقه و نیازمند تأملات بیشتر در چارچوب اصالت وجود و تشکیک آن است.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!