متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین وعاء وجود مواد ثلاثه و اعتباریت نفسانی آن‌ها

در بررسی مواد ثلاثه، یعنی وجوب، امکان و امتناع، که همچون سه شاخه اصلی درخت وجود در فلسفه اسلامی تنیده‌اند، بحث بر سر ظرف تحقق این مفاهیم است. آیا این اوصاف در عالم خارج دارای وجود مستقل‌اند، یا صرفاً اعتباریاتی نفسانی و انتزاعی از ذهن بشر به شمار می‌روند؟ این مسئله، همچون نگینی در انگشتر حکمت، روشنگر مرز میان واقعیت خارجی و اعتبارات عقلی است.

در این میان، تأکید بر آن است که امکان و امتناع، و نیز وجوب در معنای غیری آن، نمونه‌هایی ذهنی و اعتباری نفسانی‌اند. این اعتبارات، همچون سایه‌هایی که از نور وجود بر دیوار ذهن می‌افتد، از واقعیت‌های خارجی انتزاع می‌شوند، لیکن خود دارای وجود خارجی مستقل نیستند.

دلایل اعتباریت نفسانی مواد ثلاثه

برای اثبات این مدعا، دو دلیل اساسی اقامه شده است که هر یک همچون ستونی استوار، بنای این دیدگاه را مستحکم می‌سازد. این دلایل، ذهن را به سوی درک دقیق‌تر مرز اعتبارات هدایت می‌کنند.

بخش دوم: نقد و پاسخ به دیدگاه قائلان به خارجی بودن مواد ثلاثه

در برابر این دیدگاه، برخی پنداشته‌اند که غیر از امتناع، وجوب و امکان دارای وجود خارجی‌اند. اینان سه دلیل بر مدعای خود اقامه کرده‌اند، لیکن هر یک از این دلایل با پاسخ‌های دقیق و استوار روبرو گردیده است. بررسی این ادله و جواب‌ها، همچون گذر از پیچ و خم‌های یک باغ فلسفی، به روشنایی بیشتر می‌انجامد.

دلیل نخست مخالفان و پاسخ به آن

دلیل اول ایشان آن است که اگر امکان و امتناع خارجی نباشند، لازم می‌آید که امکان و امتناع یکی شوند، زیرا هر دو در خارج معدوم خواهند بود.

پاسخ آن است که امکان و امتناع یکی نیستند، زیرا امکان و نفی امکان (امتناع) متناقضان‌اند و متناقضان نمی‌توانند یکی باشند. تمایز اشیاء لزوماً به وجود خارجی وابسته نیست؛ تمایز ذهنی نیز کفایت می‌کند. این تمایز، همچون دو روی یک سکه در عالم ذهن، روشن و منیر است، هرچند در خارج مسیر آن به عقل بازمی‌گردد نه به وجود مستقل.

دلیل دوم مخالفان و پاسخ به آن

دلیل دوم آن است که اگر خارجی نباشند، لازم می‌آید رفع نقضین حاصل شود، یعنی چیزی نه امکان بر آن صدق کند و نه امتناع.

پاسخ آن است که این رفع نقضین نیست. رفع نقضین آن است که بر یک شیء نه خودش صدق کند و نه نقضش، همچون کتابی که نه کتاب باشد و نه لا کتاب. اما اینجا می‌گوییم امکان و امتناع در خارج نیستند، بلکه در ذهن‌اند؛ هر دو نقضین در ذهن موجودند و این ارتفاع نقضین درباره شیء نیست، بلکه معدوم بودن دو مفهوم در خارج، رفع نقضین به شمار نمی‌رود.

دلیل سوم مخالفان و پاسخ به آن

دلیل سوم آن است که اگر وجوب امر ذهنی و اعتباری باشد، با عدم اعتبار، وجوب باری تعالی نیز نباید وجود داشته باشد.

پاسخ‌های متعدد به این اشکال داده شده است:

نخست، اعتبار (عمل ذهن) غیر از معتبر (موصوف) است. مثلاً امتناع را ما اعتبار می‌کنیم، اما اگر اعتبار نکنیم، ممتنع بودن معتبر از بین نمی‌رود.

دوم، شیئیت در ذهن است؛ اگر ما اعتبار نکنیم، آیا کتاب شیء نیست؟ معتبر و اعتبار دو چیزند.

سوم، در معقولات ثانیه فلسفی، اتصاف خارجی است لیکن عروض ذهنی. مثلاً انسان خارجی متصف به امکان است (اتصاف خارجی)، اما عروض امکان در ذهن است. اگر عروض خارجی باشد، اتصاف نیز خارجی (مانند بیاض و جدار)، اما اگر عروض ذهنی باشد، اتصاف می‌تواند خارجی باشد.

چهارم، وجوب مورد بحث اینجا وجوب غیری و نسبی (در قضیه) است، نه وجوب ذاتی واجب تعالی که عین وجود است و نسبت نیست. در واجب تعالی، ماهیت نیست تا نسبت عارض شود؛ وجوبش ذاتی است.

جمع‌بندی نهایی

امتناع را کسی خارجی نمی‌داند؛ وجوب و امکان نیز وصف عقلی و انتزاعی‌اند، فاقد وجود خارجی مستقل، هرچند اتصاف خارجی دارند. منشأ انتزاع خارجی است (مانند انسان که ممکن است)، لیکن خود امکان هویت مستقل خارجی ندارد. مخالفان با خلط میان اعتبار و معتبر، در این اشکالات افتاده‌اند. مواد ثلاثه تعریف حقیقی نمی‌خواهند و اگر تعریف شوند، لفظی است؛ وجودشان در ظرف نفس است. با دو دلیل بر نفسانی بودن و پاسخ به سه دلیل مخالفان، مسئله به انجام رسید.