جواب: میان این دو فرق آشکاری وجود دارد؛ زیرا ممکن معدوم قابلیت یافتن علت و تحقق وجود را دارد، در حالی که ممتنع فاقد چنین قابلیتی است. این تمایز در نفس الأمر برقرار است و ارتفاع نقيضين میان معدوم و لا معدوم رخ نمی‌دهد. نمی‌توان ادعا کرد که این دو یکی هستند.

شما حق دارید بپرسید: تمایز میان ممتنع و ممکن معدوم – که هر دو در خارج موجود نیستند – از کجا معلوم می‌شود؟ پاسخ آن است که این تمایز در ذهن و به اعتبار عقل است؛ همان‌گونه که عدم زید و عدم عمرو هر دو در خارج معدوم‌اند، اما در ذهن متمایزند. ممکن معدوم و ممتنع نیز در خارج هر دو «لیس» (معدوم) هستند، اما یکی «لیسی» است که می‌تواند علت یابد و موجود گردد، و دیگری «لیسی» است که هرگز نمی‌تواند علت یابد. این تمایز به نفس الأمر بازمی‌گردد.

جواب نقضی: این اشکال با مثال کوری (عمى) و لاکوری نقض می‌شود. کوری در خارج موجود نیست (آنچه موجود است، بصر است)، و لاکوری نیز موجود نیست. با این حال، کسی نمی‌گوید این ارتفاع نقيضين است. همچنین، عدم و لاعدم هر دو در خارج موجود نیستند، اما ارتفاع نقيضين محسوب نمی‌شود؛ زیرا لاعدم همان عدم است.

جواب حلی: معنای ارتفاع نقيضين، رفع هر دو نقيض از یک شیء واحد است؛ یعنی گفتن اینکه شیئی نه الف است و نه لاالف (مانند گفتن این کتاب نه کتاب است و نه لاکتاب). این محال است. اما صرف گفتن اینکه دو مفهوم (وجوب و لاوجوب) در خارج موجود نیستند، ارتفاع نقيضين نیست؛ زیرا متعلق خارجی واحد ندارند. ارتفاع نقيضين نیازمند متعلق است؛ مثلاً گفتن جدار نه اعمی است و نه لاأعمی، یا انسان نه حجر است و نه لاحجر. اما بدون متعلق، عدم وجود خارجی دو مفهوم، ارتفاع نقيضين به شمار نمی‌رود.

جواب‌های چهارگانه:

نخست – نقض با امتناع: امتناع همیشه برقرار است، خواه ما بیدار باشیم یا در خواب، و به اعتبار عقل وابسته نیست.

دوم – وجوب ذاتی واجب تعالی اعتباری نیست و به ذهن و اعتبار عقل ربطی ندارد. شیئیت نیز همین‌گونه است؛ شیئیت اعتباری نیست.

سوم – تمایز میان اتصاف و عروض: اتصاف ذات (مانند انسان) به صفت (مانند امکان) می‌تواند در خارج باشد، بدون آنکه عروض صفت در خارج باشد. انسان خارجی در خارج متصف به امکان است، اما صفت امکان در ذهن عارض می‌شود.

چهارم – بحث در وجوب نسبی و بالغیر است (وجوبی که برای ممکنات است و ماهیتشان غیر از وجودشان است)، نه وجوب بالذات واجب تعالی که وجوبش عین ذات و وجودش است. این دو را نباید خلط کرد. همچنین، اگر وجوب را خارجی بدانیم، ترکیب میان وجود و وجوب لازم می‌آید که برای واجب بالذات باطل است.