متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تقسیم مواد ثلاثه و بررسی اقسام ثبوتی و اثباتی آن

در حکمت متعالیه، هر موجودی از حیث نسبت به وجود، در یکی از سه ماده اساسی جای می‌گیرد: واجب، ممکن و ممتنع. این سه ماده را می‌توان بر پایه سه مبنا تقسیم کرد: بالذات، بالغیر و بالقیاس الی الغیر.

ثبوتاً – یعنی در عالم واقع و تحقق خارجی – این تقسیم برای هر سه ماده صادق است و در نتیجه نه قسم پدید می‌آید:

• واجب بالذات، واجب بالغیر، واجب بالقیاس الی الغیر
• ممکن بالذات، ممکن بالغیر، ممکن بالقیاس الی الغیر
• ممتنع بالذات، ممتنع بالغیر، ممتنع بالقیاس الی الغیر

اما اثباتاً – یعنی در مقام تصور ذهنی و قضیه حملیه – تنها هشت قسم ممکن است، زیرا امکان بالغیر محال است.

بررسی اقسام وجوب

وجوب بر سه قسم است:

1. وجوب بالذات: وجودی که ذاتاً ضروری‌الوجود است و هیچ‌گونه نیاز به غیر ندارد.
2. وجوب بالغیر: وجودی که وجوب آن از ناحیه علت خارجی است؛ مانند ممکناتی که به واسطه علت واجب، واجب‌الوجود بالغیر می‌شوند.
3. وجوب بالقیاس الی الغیر: وجوبی که در مقایسه با شیء دیگر تحقق می‌یابد، بدون اینکه آن شیء علت باشد.

بررسی اقسام امتناع

امتناع نیز بر سه قسم است:

1. امتناع بالذات: ذاتی که به خودی خود علت‌بر‌دار نیست و ضرورت عدم دارد؛ مانند شریک باری تعالی.
2. امتناع بالغیر: شیئی که ذاتاً ممکن است، اما به سبب فقدان علت، موجود نمی‌شود؛ مانند ممکن معدوم یا باران در غیاب ابر. در این موارد، امتناع از ناحیه غیر (فقدان علت) است، نه از ذات.
3. امتناع بالقیاس الی الغیر: امتناعی که در مقایسه با شیء دیگر پدید می‌آید، بدون رابطه علی.

تمثیل روشن: ابر علت باران است. بنابراین، عدم ابر را مسامحتاً علت عدم باران می‌نامیم، حال آنکه در حقیقت، عدم ابر مانع تحقق علت تامه است. پس اگر ابر نباشد، باران ممتنع بالغیر است؛ اما اگر ابر باشد، باران ممکن می‌گردد.

بررسی اقسام امکان و دلیل انحصار آن در یک قسم

در خصوص امکان، گرچه در نگاه نخست ممکن است سه قسم به نظر آید، اما دقت فلسفی نشان می‌دهد که امکان تنها یک قسم دارد و نمی‌توان برای آن قسم بالغیر فرض کرد.

فرض کنیم شیئی ممکن بالغیر باشد، یعنی امکانش از ناحیه غیر باشد. در این صورت، از حیث ذات خود چه حکمی دارد؟ سه احتمال وجود دارد:

1. بالذات ممکن باشد → در این صورت، دو امکان (ذاتی و غیرذاتی) بر آن جمع می‌شود که لغو و بی‌معناست، زیرا امکان ذاتی به تنهایی کفایت می‌کند.
2. بالذات واجب باشد → امکان بالغیر نمی‌تواند مقتضای ذاتی (وجوب) را مغلوب کند؛ عرضی بر ذاتی غلبه نمی‌یابد.
3. بالذات ممتنع باشد → امکان بالغیر نمی‌تواند امتناع ذاتی را بردارد؛ باز عرضی بر ذاتی چیره نمی‌شود.

بنابراین، ممکن تنها یک قسم دارد، در حالی که واجب و ممتنع هر کدام سه قسم دارند. از سوی دیگر، ممکن بالقیاس الی الغیر پذیرفته است، زیرا قیاس در اینجا رابطه علی ندارد.

نتیجه‌گیری بخش

تقسیم مواد ثلاثه ثبوتاً نه قسم و اثباتاً هشت قسم به دست می‌دهد. وجوب و امتناع هر کدام سه قسم (بالذات، بالغیر، بالقیاس) دارند، اما امکان تنها یک قسم است و قسم بالغیر آن محال. این دقت در تقسیم، پایه بسیاری از براهین فلسفی، به ویژه برهان وجوب و امکان، را استوار می‌سازد و از خلط میان حیثیات ذاتی و غیرذاتی جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

بررسی دقیق مواد ثلاثه نشان می‌دهد که گرچه در عالم ثبوت همه اقسام متصورند، در مقام اثبات و تصور فلسفی، امکان بالغیر منتفی است. این نتیجه، مرزهای دقیق میان ذات و عرض، علت و معلول، و ضرورت و امکان را روشن می‌سازد و بنیان استواری برای نظام حکمی فراهم می‌آورد.