متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تطبیق غرر سوم بر تقسیم مواد ثلاث و بیان اقسام هر یک

در این بخش، به بررسی غرر سوم از منظومه حکمت می‌پردازیم که به بیان اقسام هر یک از مواد ثلاث — وجوب، امکان و امتناع — اختصاص دارد. پس از آنکه این مواد تعریف شدند، تقسیم آن‌ها فرع بر تعریفهاست؛ زیرا تقسیم همواره بر پایه تعریف استوار است.

منظومه در این غرر می‌فرماید:

سؤال نخستین آن است که چرا شاعر حکیم به جای عبارت ساده‌تر، از تعبیر «لدی الأکیاس» بهره جسته است؟ پاسخ روشن است: این انتخاب برای حفظ وزن و قافیه شعر صورت گرفته؛ زیرا در مصراع بعدی «بالقیاس» آمده و «أکیاس» با «قیاس» هم‌قافیه می‌شود. این نکته‌ای ظریف در صنعت شعر است که شاعر برای هماهنگی کلام از آن استفاده کرده است.

نکته دوم و عمیق‌تر آنکه، این تقسیم نزد عالمان نکته‌سنج و اکیاس (تیزبینان) معتبر است؛ زیرا در این مقام، باید میان «ممکن بالذات» و «واجب بالغیر» جمع کرد. موجود ممکن‌الوجود از حیث ذات خود، ممکن است، اما هنگامی که علت تامه‌اش موجود باشد، وجودش واجب می‌گردد — نه از حیث ذات، بلکه از حیث علت. برای نمونه، انسانی که در حال راه رفتن است، از حیث ذات خویش ممکن‌الوجود است، اما در همین لحظه، به سبب وجود علت تامه، واجب‌الوجود بالغیر است. این جمع میان امکان ذاتی و وجوب غیرى، هم برای حفظ نظم شعر و هم برای تبیین دقیق حقیقت فلسفی ضروری است.

اکنون به اصل تقسیم بازمی‌گردیم. هر یک از مواد ثلاث — وجوب، امکان و امتناع — از سه حیثیت قابل بررسی است:

• بالذات (از حیث ذات خود، با قطع نظر از غیر)
• بالغیر (به واسطه غیر، یعنی علت)
• بالقیاس إلی الغیر (به نحو شرطیت و استدعا نسبت به غیر)

با ضرب سه در سه، در مقام ثبوت و تصور، نه قسم حاصل می‌شود:

اقسام نه‌گانه در مقام ثبوت

1. الوجوب بالذات (مانند واجب تعالی)
2. الوجوب بالغیر
3. الوجوب بالقیاس إلی الغیر
4. الإمکان بالذات
5. الإمکان بالغیر
6. الإمکان بالقیاس إلی الغیر
7. الامتناع بالذات
8. الامتناع بالغیر
9. الامتناع بالقیاس إلی الغیر

اما در مقام تحقق خارجی، تنها هشت قسم موجود است؛ زیرا «الإمکان بالغیر» سلب شده و از اقسام محقق محذوف است. این قسم در تصور و ثبوت پذیرفته می‌شود، اما در اثبات و خارج، محال است.

دلیل امتناع امکان بالغیر

علت امتناع آن است که هیچ یک از اقسام بالذات نمی‌تواند به بالغیر منقلب شود. هر شیء از حیث ذات خویش، بالضروره یکی از سه حالت را دارد: واجب بالذات، ممکن بالذات یا ممتنع بالذات. این سه‌گانه، منفصله حقیقیه مانعة الجمع و مانعة الخلو است؛ یعنی هر موجودی حتماً یکی از این سه را داراست و نمی‌تواند خارج از این دایره باشد.

فرض کنید چیزی «ممکن بالغیر» باشد. در این صورت، ذات آن — با قطع نظر از غیر — باید یکی از سه حالت زیر را داشته باشد:

1. اگر واجب بالذات باشد → نمی‌تواند ممکن بالغیر گردد؛ زیرا لازمه‌اش انقلاب از وجوب به امکان است.
2. اگر ممتنع بالذات باشد → نمی‌تواند ممکن بالغیر گردد؛ زیرا انقلاب از امتناع به امکان لازم می‌آید.
3. اگر ممکن بالذات باشد → در این صورت، امکانش از ذات خویش حاصل است و اعتبار «بالغیر» لغو و زائد می‌شود؛ زیرا امکان ذاتی کفایت می‌کند.

بنابراین، امکان بالغیر در خارج محال است، هرچند در تصور ممکن می‌نماید.

نتیجه‌گیری بخش

تقسیم مواد ثلاث به نه قسم در مقام ثبوت، و به هشت قسم در مقام تحقق، یکی از دقیق‌ترین تحلیل‌های حکمت متعالیه است که مرز میان امکان ذاتی موجودات و وجوب غیرى آن‌ها را به زیبایی روشن می‌سازد. این تبیین، پایه فهم مراتب وجود و رابطه علت و معلول در نظام فلسفی اسلامی است.