متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین وجوب، امتناع و امکان بالقیاس در امور عامه حکمت

در بیان امکان غیری و ذاتی، فرمودند که امکان دیگری جز غیری و ذاتی وجود ندارد؛ زیرا امکان صرفاً فی‌الذات است و چون غیری ندارد، قید بالذات نیز ضروری نیست. اثباتاً نیز بیان گردید که اقسام هشت‌گانه وجوب، امکان و امتناع شکل می‌گیرد: وجوب سه قسم، امتناع سه قسم، و قهراً امکان دو قسم – امکان فی‌الذات و امکان بالقیاس.

اقسام وجوب بالذات و بالغیر، امتناع بالذات و بالغیر، و امکان روشن است: بالذات آن است که غیری ندارد؛ بالغیر آن است که ذاتی نیست، چه در امتناعش که ضرورت العدم باشد و چه در وجودش که ضرورت الوجود. امکان نیز که عدم اقتضا است.

وجوب بالقیاس

آنچه امروز بیان می‌شود و از حیث تصور و عمل بسیار مهم است، تبیین وجوب بالقیاس، امتناع بالقیاس و امکان بالقیاس است. ابتدا وجوب بالقیاس بیان می‌شود، سپس امتناع بالقیاس، و در پایان امکان بالقیاس.

بیان مرحوم حاجی در این باب مغلق است؛ یعنی می‌توان بهتر از آن گفت و نوشت، لیکن بیان ایشان است.

فرق میان وجوب بالقیاس، امتناع بالقیاس و امکان بالقیاس آن است که وجوب بالقیاس عبارت است از حصول ضرورت میان دو شیء؛ امتناع بالقیاس میان یک شیء و عدم دیگری.

وجوب بالقیاس آن است که دو شیء نسبت به یکدیگر واجب شوند؛ یعنی اگر یکی باشد، دیگری نیز باید باشد. بودن یکی بالقیاس به دیگری است. بنابراین، وجوب بالقیاس آن است که بودن دیگری منوط به بودن یکی باشد؛ نبود یکی، نبود دیگری را طلب کند.

مثلاً، بودن فوق، تحت را طلب می‌کند؛ اگر فوق باشد، حتماً تحت نیز باید باشد. اگر پدر باشد، حتماً فرزند خواهد داشت. وجوب بالقیاس سه قسم است:

1. یکی نسبت به دیگری اقتضا دارد (وجوب غنایی).
2. یکی نسبت به دیگری تقاضا دارد (وجوب فقری).
3. نه اقتضا و نه تقاضا، بلکه صرف استدعای اعم.

علت نسبت به معلول اقتضا دارد (وجوب ذاتی غنایی)؛ معلول نسبت به علت تقاضا دارد (وجوب غیری فقری). قسم سوم، دو معلول از علت واحد که نه اقتضا دارند و نه تقاضا، اما اگر یکی باشد، دیگری نیز باید باشد.

وجوب بالقیاس با وجوب بالذات و بالغیر جمع می‌شود (مانند علت با معلول، یا معلول با علت) و از هر دو جدا می‌شود (مانند متضایفین مانند برادر و خواهر که سومین هستند).

امتناع بالقیاس

امتناع بالقیاس نیز همانند وجوب، سه قسم دارد: اقتضایی، تقاضایی، و لا اقتضا. با امتناع بالذات و بالغیر جمع می‌شود و از آن جدا می‌گردد.

مثال: علت باشد و معلول نباشد، یا فوق باشد و تحت نباشد – امتناع بالقیاس.

امکان بالقیاس

امکان بالقیاس آن است که میان دو چیز هیچ رابطه‌ای نباشد؛ نه در وجود و نه در عدم. مانند فرض دو واجب‌الوجود بالذات جداگانه (فرض محال برای تبیین).

این مثال در اثبات احدیت واجب تعالی و نفْی ماهیت از او کاربرد دارد؛ زیرا ترکیب نیازمند علاقه است، و بدون علاقه، تعدد واقعی است نه ترکیب.

جمع‌بندی

این بیانات، ژرفای امور عامه را در حکمت متعالیه آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه اقسام بالقیاس، پلی میان ذات و غیر می‌زنند و در فهم روابط وجودی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. این مباحث، همچون نگینی در تاج حکمت اسلامی، نورافشانی می‌کنند و پژوهشگران را به تأمل بیشتر فرا می‌خوانند.