متن تحقیق

بررسی اقسام مواد ثلاث در غرر سوم شرح منظومه حکیم سبزواری

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در این بررسی، به کاوش در غرر سوم از شرح منظومه حکیم ملاهادی سبزواری پرداخته می‌شود، جایی که اقسام هر یک از مواد ثلاث (وجوب، امتناع و امکان) مورد بحث قرار می‌گیرد. این مبحث، همچون نگینی در تاج حکمت متعالیه، پایه‌ای برای فهم عمیق‌تر وجود و ماهیت فراهم می‌آورد و با تلخیص دقیق حکیم، از پیچیدگی‌های گسترده بحث کاسته است تا راه برای تأمل ژرف‌تر هموار گردد.

بخش اول: مرور بر غرر دوم و ورود به غرر سوم

در آغاز این غرر، به طور خلاصه به بند سی از غرر دوم اشاره می‌شود. حکیم سبزواری در عنوان «فی اقسام کل واحد من المواد الثلث» به تقسیم هر یک از مواد ثلاث می‌پردازد. این عنوان، کلیت بحث را بیان می‌کند و هدف، تقسیم‌بندی اقسام هر ماده است.

حکیم به اقسام امکان اشاره می‌کند، اما وجوب و امتناع را در عرفان گسترده‌تر می‌داند. بنابراین، این تقسیم کامل نیست، بلکه تلخیصی است برای جلوگیری از اطاله کلام.

نقد بر عدم وجود امکان غیری مستقل

حکیم فرموده است که امکان غیری نداریم؛ امکان تنها یکی است و افزودن «بالذات» نیز ضروری نیست. آنچه باقی می‌ماند، امکان بالقیاس است.

بخش دوم: تبیین وجوب بالقیاس الی الغیر

در عبارت حکیم: «الوجوب بالقیاس الی الغیر ضرورة بالنظر الی الغیر علی سبیل الاستدعاء الأعم…» وجوب بالقیاس، وجوب نسبی است که با نظر به غیر تحقق می‌یابد، بر سبیل استدعای اعم از اقتضاء و تقاضا.

استدعا اعم است و بالعرض بودن آن به دلیل قیاسی بودن مورد اشکال قرار گرفته، زیرا بالقیاس بدون ذات جمع نمی‌شود. اما پاسخ این است که هر آنچه بالقیاس است، محتاج به بالذات یا بالغیر است و جدایی ممکن نیست.

بررسی عبارت کلیدی

عبارت «ویرجع الی ان الغیر یابی ذاته الا ان الشیء…» به این معناست که غیر، ذاتاً قبول نمی‌کند مگر اینکه شیء مقابل، واجب الوجود باشد.

«سواء کان باقتضاء ذاتی…» را می‌توان چنین فهمید: خواه اقتضاء ذاتی باشد (علت) یا تقاضا یا استدعاء.

در مثال متضایفین (پدر و پسر، برادرین، فوق و تحت): وجود یکی بالقیاس به دیگری واجب است، عدم یکی ممتنع، اما عدم هر دو وجوبی ندارد زیرا وجود ندارند تا نسبت برقرار باشد.

در متضایفین، اقتضاء از هیچ طرف یا هر دو طرف نیست؛ نه علیت دوطرفه و نه یک‌طرفه.

فرق بالقیاس و بالغیر

بالقیاس نسبی و اعتباری است، دست ما است؛ بالغیر مادی و ضروری، دست ما نیست.

بخش سوم: پیچیدگی عبارات منظومه و مقایسه با اسفار

عبارات حکیم سبزواری شیرین نیست، زیرا مستقیم از خود او نیست؛ مخلوطی از شفا، نجات، اسفار و اشارات است. همچون کفایه که خلاصه رسائل شیخ انصاری است.

تفاوت متضایفین با علت و معلول: هر علت و معلولی متضایف است، اما هر متضایفی علت و معلول نیست. معیت زمانی در هر دو، اما تقدم ذاتی تنها در علت و معلول.

نتیجه‌گیری

این غرر، با تلخیص دقیق، دریچه‌ای به عمق مواد ثلاث گشوده و وجوب بالقیاس را به عنوان رابطه نسبی متمایز از ذاتی و غیری واقعی تبیین کرده است. این مباحث، پایه‌ای استوار برای حکمت متعالیه فراهم می‌آورد و تأمل در آن، همچون سفری در اسفار وجود، ذهن را به افق‌های بلند می‌رساند.