متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: تحلیل جهات ثلاث در مواد وجوب، امکان و امتناع

مقدمه: جایگاه فریده ثانیه در منظومه حکیم سبزواری

فریده نخست منظومه، به مباحث وجودی و ثبوتی حقیقی و خارجی اختصاص داشت؛ اما فریده دوم، که منحصراً به وجود، امکان و امتناع می‌پردازد، ماهیتی تحلیلی دارد. این فریده، تحلیل اشیاء، جهات و نحوه وجود موجودات را از مرحله «بود» تا «نمود» و «نبود» — یعنی ماهیت و عدم — در بر می‌گیرد. از این‌رو، از مباحث علمی برجسته فلسفه به شمار می‌رود، لیکن به سبب تحلیلی، ثبوتی و ذهنی بودن، خلط و ابهام در آن بیش از دیگر مباحث است و دقت لازم بر آن معمولاً روا داشته نمی‌شود.

حکیم سبزواری این فریده را — که در مواد ثلاث و جهات آن است — به دو بخش تقسیم کرده است: نخست، مباحث کلی و مشترک مواد ثلاث را بیان می‌کند، سپس هر یک از سه جهت امکان، امتناع و وجوب را به طور جداگانه بررسی می‌نماید. بنابراین، مباحثی که تا اینجا گذشت، مباحث کلی، مشترک، جمعى و اختلافى مواد ثلاث بوده است. پس از این، مهم‌ترین مباحث فریده، یعنی بحث امکان — اقسام، معانی، حقیقت امکان و تحقق ممکن — آغاز می‌گردد.

تحلیل رابطه اشیاء و سه حالت ملازمه

پیش از ورود به مباحث خاص مواد ثلاث — که از امکان آغاز می‌شود — بررسی بحث عام پیشین ضروری است تا مباحث بعدی به خوبی تثبیت گردد. در جهات ثلاث (وجوب، امکان و امتناع)، نکته کلیدی نخست، درک رابطه اشیاء است که از سه حال خارج نیست: اقتضا، تقاضا یا استدعای اعم.

بهترین تمثیل برای این سه حالت، مثال حاشیه ملاعبدالله بر تهذیب در برهان إنی، لمی و ملازمی است:

• برهان إنی (تقاضا): تب دارد، پس مزاجش مختل است → زید مهموم است، و هر مهمومی متعفن الاخلاط است، پس زید متعفن الاخلاط است. اینجا تب (معلول) در اثبات، علت تعفن قرار گرفته، لیکن در خارج، معلول آن است.
• برهان لمی (اقتضا): مزاج مختل است، پس تب دارد → زید متعفن الاخلاط است، و هر متعفن الاخلاطی مهموم است، پس زید مهموم است. اینجا تعفن (علت) در قیاس و خارج هر دو علت است.
• برهان ملازمی (استدعای اعم): تب قبّی (یک روز در میان) و تب محرقه (سوزان شدید)؛ مثال: «هذا یشتد قباً و کل ما یشتد قباً محرقه». تب قبّی — که یک روز می‌گیرد و یک روز رها می‌کند — شدیدتر و خطرناک‌تر است (به قول ابن‌سینا در قانون، ممکن است فلج یا مرگ آورد). اینجا قبّی و محرقه هیچ‌کدام علت یا معلول یکدیگر نیستند، بلکه هر دو معلول علت ثالثه (تعفن شدید اخلاط و اختلال عمیق مزاج)‌اند.

ملازمه تنها این سه حالت دارد. حالت چهارم — که هر دو علت و معلول یکدیگر شوند — تنها با تعدد حیثیت ممکن است؛ اگر حیثیت واحد باشد، محال است.

نقد بر تقسیم وجوب و امتناع بالقیاس در منظومه

حکیم سبزواری در وجوب بالقیاس می‌گوید: می‌تواند با وجوب بالذات و بالغیر جمع شود یا منفرد (جدا) از آن‌ها باشد. این کلام مخدوش است و از متکلمین گرفته شده، نه از حکمای محقق همچون صدرالمتألهین.

مثال متضایفین (فوق و تحت): خود تضایف موجود است، پس یا واجب بالذات است یا بالغیر؛ نمی‌تواند تنها بالقیاس باشد. اگر بالقیاس دارد و بالذات و بالغیر ندارد، امتناع دارد که خلاف فرض است.

در امتناع بالقیاس نیز همین اشکال وارد است: اگر بالذات و بالغیر ندارد، وجوب دارد که محال است.

تحلیل مثال‌های حکیم سبزواری

• متضایفین موجود → وجوب بالقیاس (به اعتبار وجود).
• عدم متضایفین → امتناع بالقیاس (به اعتبار عدم).
• مفروض واجبین (دو واجب فرضی بدون وجود خارجی) → امکان بالقیاس.

در عالم واقع، دو ممکن بی‌ارتباط محال است (چون ممکنات در نظام واحدند)، لذا مثال امکان بالقیاس ناچار ذهنی و فرضی است.

تبیین عبارت دشوار وجوب بالقیاس

عبارت حکیم: ضرورت تحقق شیء بالنظر الی الغیر، علی سبیل الاستدعا (اعم از اقتضا و تقاضا).

معنا بدون تقدیر زیاد:

• علت: وجوب بالقیاس + اقتضای ذاتی.
• معلول: وجوب بالقیاس + حاجت ذاتیه (تقاضا).
• استدعا از دو طرف بدون اقتضا: متضایفین واقعی (نه علت و معلول یکدیگر).

فرق بالقیاس و بالغیر: بالقیاس نسبی و اعتباری است (لاحظ می‌خواهد)، بالغیر مادی و واقعی است.

اشارات به امکان برتر

در بحث امکان، اقسام از لااقتضا تا امکان فقری صدرایی است، لیکن فوق آن امکان عشقی است: فاعلیت حق بالعشق و قابلیت موجودات بالعشق — که حقیقت ممکن را بهتر آشکار می‌کند.

نتیجه‌گیری بخش

مباحث امور عامه تحلیلی است و دقت عمیق می‌طلبد. بسیاری عبارات منظومه — به سبب تألیف و خلاصه از اسفار، شفا و اشارات — نیاز به بازخوانی بر مبنای اصول حکمی محققین دارد. وجوب و امتناع بالقیاس نمی‌تواند منفرد باشد، زیرا هر بالعرض به بالذات بازمی‌گردد.