متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: وحدت ذاتی صرف الشیء و نفی تکرار و تثنیه از آن

صرف الشیء، یعنی ماهیت یک چیز به نحو محض و خالص، بدون هیچ قید و عارض خارجی، ذاتاً واحد است و نمی‌تواند تکرار شود یا تثنیه و کثرت یابد. این وحدت، از آن روست که در صرف الشیء هیچ میزی (تمایزی) وجود ندارد؛ هیچ عامل خارجی یا داخلی که بتواند آن را به افراد متعدد تقسیم کند، در آن راه ندارد. همچون نوری واحد که در ذات خود، پرتویی یگانه است و جز وحدت، چیزی در آن تصور نمی‌شود.

برای تبیین این مدعا، مثال روشن و گویایی آورده شده است: البياض، یعنی سفیدی محض. سفیدی در عالم خارج، همواره عارض بر موضوعی است؛ بر ثلج، عاج، برف، شیر و امثال آن. همچنین، به لواحق دیگری نیازمند است: زمان، مکان، جهت، کمیت، کیفیت و غیر ذلک. این لواحق، گاه بالذات با آن ملحق می‌شوند، همچون زمان و مکان، و گاه بالعرض، همچون نیاز به موضوع و ماده.

اگر همه این موضوعات و لواحق را از سفیدی اسقاط کنیم — یعنی موضوعاتی چون ثلج و عاج و غیرها را برداریم، و همچنین زمان، مکان، جهت و سایر عوارض را حذف نماییم — آنچه باقی می‌ماند، البياض المحض است. این بیاض محض، واحد است و هیچ تمایزی در آن راه ندارد. نمی‌توان گفت «این بیاض» و «آن بیاض»، زیرا در صرف الشیء، هیچ میزی وجود ندارد. بنابراین، صرف الشیء لا يتكرر و لا يتثنى؛ تکرار و تثنیه در آن راهی ندارد.

این وحدت، بسیط الحقيقة است؛ ساده و بسیط در حقیقت. هر چه بساطت یک حقیقت بیشتر باشد، واقعیت و کمال آن افزون‌تر است، زیرا کثرت و ترکیب، نشانه نقص و محدودیت است. همچون وجود محض که در اوج بساطت، جامع جمیع کمالات است.

نحو وحدت جامعه و جامعیت آن

این شیء — یعنی بیاض محض — به این نحو از وحدت، وحدتی جامعه و جامع دارد. این وحدت، جامع است برای هر آنچه از سنخ آن باشد؛ همه مصادیق سفیدی خارجی، در این بیاض محض جمع‌اند، زیرا آن، محذوف عنها جمیع القرائب است — همه عوارض نزدیک و دور، موضوعات، زمان، مکان و غیرها از آن حذف شده. از این رو، جامع افراد سنخ خود می‌گردد، بدون اینکه خود متعدد شود.

این بیاض محض، موجود است به وجودی وسیع. وجود علمی آن — در ذهن — وسیع‌تر از وجود خارجی است، زیرا در خارج، سفیدی همواره محدود به موضوع و عوارض است و تنها بر موجودات عارض می‌شود، اما در ذهن، «بیاض» بر موجود و غیرموجود هر دو اطلاق می‌گردد. از این رو، گسترش وجود علمی، افزون‌تر است.

تمایز میان کلی طبیعی در خارج و صرف الشیء در علم

اگر گفته شود که کلی طبیعی نیز در خارج موجود است، پاسخ آن است که کلی طبیعی در خارج، به نحو کثرت و با جمیع عوارض و تشخصات وجود دارد، نه به نحو وحدت جامعه محض که همه قرائب از آن محذوف شده باشد. صرف الشیء، تنها در مرتبه علمی، به این وحدت دست می‌یابد.

نتیجه‌گیری بخش

بنابراین، صرف الشیء واحد ذاتی است، بسیط الحقیقه، جامع افراد سنخ خود، و موجود به وجودی وسیع‌تر در مرتبه علمی. این وحدت، نه از سنخ وحدت عددی یا جنسی، بلکه وحدتی حقیقی و جامعه است که پایه بسیاری از مباحث هستی‌شناختی در فلسفه اسلامی را تشکیل می‌دهد.

جمع‌بندی نهایی

در این تأمل، دریافتیم که صرف الشیء، در نهایت بساطت و وحدت، جامع کمالات سنخ خود است و وجود آن در علم، وسیع‌تر و کامل‌تر از مرتبه خارجی می‌نماید. این بینش، دریچه‌ای گشوده به سوی فهم مراتب وجود و تشکیک در آن، و نشان‌دهنده عمق حکمت الهی در آفرینش مفاهیم و حقایق است.