متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تمایز میان دیدگاه عرفانی و حکمی در فهم هستی

آنچه عارف در سیر و سلوک خود بیان می‌دارد، با آنچه در حکمت نظری مورد بحث قرار می‌گیرد، تفاوت بنیادین دارد. عارف از مراتب شهود و وصول سخن می‌گوید، در حالی که حکیم در فضای مفهومی و استدلالی حرکت می‌کند. هر آنچه در این حوزه حکمی می‌شنویم، به ماهیت بازمی‌گردد؛ ماهیت که یا جوهر است یا عرض.

اگر از ما بپرسند که جوهر و عرض در کدام مرتبه از هستی قرار دارند، باید پاسخ دهیم که این تقسیم در حوزه ماهیت است، نه در وجود واجب و نه حتی در وجود ممکن به نحو مستقیم. بلکه منحصراً در ماهیت ممکن‌الوجود جای می‌گیرد. ماهیت ممکن یا جوهر است یا عرض.

وجود محض – که عین ذات واجب است – نه عرض است و نه جوهر، زیرا فاقد ماهیت است. بنا شد که تنها آنچه ماهیت دارد، قابل تقسیم به جوهر و عرض گردد. مفهوم محض نیز، تا زمانی که در مرحله مفهوم باقی مانده و تحقق خارجی نیافته، نمی‌تواند جوهر یا عرض شمرده شود.

تقسیم‌بندی دقیق وجود

برای پرهیز از ابهام، تقسیم وجود را چنین باید صورت داد:

• وجود یا واجب است یا ممکن.
• ممکن یا دارای ماهیت است یا وجوب (یعنی واجب‌الوجود).
• چیز سومی نمی‌شناسیم، زیرا عدم، شأنیتی فراتر از نیستی ندارد.

اکنون، هرگاه چیزی دارای ماهیت باشد، آن ماهیت یا جوهر است یا عرض. بنابراین، محل افتادن جوهر و عرض، منحصراً در مرتبه ماهیت است، نه در مفهوم کلی و نه در وجود محض.

اگر گفته شود چیزی صرفاً مفهوم است، نه جوهر است و نه عرض. اگر گفته شود چیزی وجود محض است، باز نه جوهر است و نه عرض. اما همین که وارد مرحله ماهیت شدیم، تقسیم جوهر و عرض پدیدار می‌گردد.

تمثیل از تعاریف ماهوی انسان

برای روشن شدن مطلب، به تعاریف ماهوی انسان نظر افکنیم:

• الإنسان حیوان ناطق
• الإنسان ماشٍ
• الإنسان ضاحک

انسان، ماهیت است؛ حیوان ناطق، ماهیت است؛ ماشی (روانه‌رو) و ضاحک (خندان) نیز ماهیت‌اند. اما برخی از این تعاریف، ذاتی و جوهرگونه‌اند – همچون حیوان ناطق که مقوّم ماهیت انسان است – و برخی عرضی، که عارض بر ماهیت می‌گردند.

این مثال، همچون آینه‌ای صیقلی، نشان می‌دهد که چگونه تقسیم جوهر و عرض تنها در قلمرو ماهیت ممکن‌الوجود جریان دارد و وجود واجب از این تقسیمات مبرّا و منزه است.

جمع‌بندی نهایی

در این تأمل حکمی، دریافتیم که مرز میان دیدگاه عرفانی و حکمی، مرز میان شهود و استدلال است. تقسیم جوهر و عرض، منحصر به قلمرو ماهیت ممکن‌الوجود است و وجود واجب، از هر قید و تقسیم ماهوی فراتر می‌رود. این معرفت، همچون چراغی روشن در مسیر شناخت مراتب هستی، راه را بر جویندگان حقیقت می‌گشاید.