متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سیزدهم: احتیاج ممکن‌الوجود به علت؛ از امکان ذاتی یا از حدوث؟

اگر مفهوم اندیشه تحقق یابد و معنای امکان به‌درستی تصور گردد، بسیاری از دشواری‌های فکری و فلسفی حل خواهد شد. ممکن‌الوجود، موجودی است که ذاتاً لااقتضاء است؛ یعنی نه اقتضای وجود دارد و نه اقتضای عدم. این لااقتضاء با اقتضای غیرى (علت) سازگار است و هیچ‌گاه ممکن از اقتضا خالی نیست؛ همواره یا اقتضای وجود دارد یا اقتضای عدم.

این اقتضای غیرى هیچ منافاتی با لااقتضاییه ذاتیه آن ندارد. بر این اساس، ممکن‌الوجود قهراً محتاج به علت است و علت آن نیز باید واجب باشد.

اکنون پرسش این است: احتیاج ممکن به فاعل، از آن روست که ممکن است یا از آن روست که حادث است؟

هر آنچه لااقتضاء است، محتاج به مقتضی است. بنابراین، نیاز ممکن از امکان اوست؛ خواه اصلاً حدوث داشته باشد و خواه نداشته باشد.

الممکن إما حادث أو لا. صرف اینکه حادث نباشد، لطمه‌ای به نیازش نمی‌زند. اگر حادث نباشد، آن را قدیم، ازلی یا سرمدی نامید. آیا موجود قدیم محتاج است یا نیست؟

اگر محتاج نیست، یا معدوم است (که محتاج نیست) یا واجب است (که محتاج نیست). شق ثالث تصوراً ممکن نیست، زیرا عدم چیزی نیست. پس اگر محتاج نیست، قهراً واجب است.

آنچه کار را به هسته مرکزی می‌رساند، این است: آیا این شیء محتاج است یا محتاج نیست؟ اگر محتاج است، واجب نیست. اگر محتاج نیست، ممکن نیست؛ خواه قدیم باشد، خواه حادث، خواه ازلی یا سرمدی.

اگر قدیم است، قدیماً محتاج است؛ اگر حادث است، حادثاً محتاج است؛ اگر ازلی است، ازلاً محتاج است. نیاز ازلی، شدیدتر و آشکارتر از نیاز حادث است.

عوام پنداشته‌اند که قدیم یعنی بی‌نیاز. تنها یک قدیم بی‌نیاز می‌تواند بود، اما قدیم محتاج نیز قابل تصور است. ما گول الفاظ را نمی‌خوریم.

چرا ممکن نیست که خداوند مخلوقی ازلی اما محتاج داشته باشد؟ ما به خارج کاری نداریم؛ بحث در تصور ذهنی است: آیا محال است یا نه؟

اگر موجود ازلی محتاج باشد، واجب نیست، بلکه ممکن است؛ خواه حادث باشد و خواه نباشد.

اگر محتاج است، مخلوق و ممکن است. اشکالی ندارد که کنار واجب‌الوجود، موجودی محتاج و ازلی باشد.

دلیل محال بودن آن کجاست؟ متکلمین بدون دلیل برهانی، صرفاً با تکیه بر عادت ذهنی می‌گویند همه چیز متولد شده، پس هستی نیز متولد شده است. خداوند اما ازلاً و ابداً خالق است و می‌تواند مخلوق ازلی و ابدیِ محتاج داشته باشد.

مرحوم حاجی سبزواری و حکما این مطلب را در برابر متکلمین (عوام کلام) مطرح کرده‌اند. بحث، برهانی است و متکلمین عوام، دست به ماثورات عصمت نمی‌کشند و صرفاً ظاهر نقل را می‌گیرند.

مخلوق بودن، لزوماً به معنای حدوث زمانی نیست؛ نه ذاتاً و نه زماناً.

اگر تمام مخلوقات قدیم باشند، آیا لازم می‌آید که خداوند زمانی خالق نبوده باشد؟ عیبی ندارد؛ در آن فرض، خالقیت او قدیم و دائمی است.

خداوند دائم‌الفیض علی البریه است؛ فیض او دائم و پیوسته است. خالقیت، رازقیت و علم او اولیّت دارد: عالم قبل کل معلوم، خالق قبل کل مخلوق، سامع قبل کل مسموع.

مگر می‌شود خالق باشد و مخلوقی نباشد؟ فاعل بدون فعل و فعل بدون فاعل، هر دو محال است.

اگر بهشت ابدی و خالد است، چرا عالم نمی‌تواند قدیم اما محتاج باشد؟ اگر حادث باشد، خالدون بودنش چگونه معنا می‌یابد؟

خداوند همیشه خالق بوده و هست. ما هستیم که مستفیض شده‌ایم؛ فیض قدیم است، اما استفیاض ما ممکن است حادث باشد.

اکنون نیز با او چیزی نیست؛ همه فیء او هستند. الله أكبر من كل شيء، بلکه الله أكبر من أن يوصف. خداوند بزرگ‌تر از آن است که چیزی کنارش قرار گیرد.

این جهان‌بینی حکمت متعالیه است: خداوند ازلاً و ابداً در کار و شأن است؛ فیض او هرگز فرو نمی‌نشیند و عالم، فیض دائمی حق تعالی است.

جمع‌بندی بخش

برهان حکما بر احتیاج ممکن به علت، بر پایه امکان ذاتی استوار است، نه حدوث زمانی. این برهان، قدیم و حادث را یکسان در بر می‌گیرد و خالقیت خداوند را ازلی و دائمی می‌سازد. عالم، سایه فیض پیوسته حق است و هیچ‌گاه از شأن الهی تهی نمی‌ماند.