متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: احتیاج ممکن‌الوجود به واجب‌الوجود در حال بقا و استمرار وجود

حکیم سبزواری در منظومه و شرح آن می‌فرماید: «وَ قَوْلُنَا وَ إِنَّمَا فَازَ اتِّصَالُ کَوْنِ شَيْءٍ».

شما می‌گویید که ممکن‌الوجود در همه احوال محتاج به حق تعالی است. حال که همواره محتاج است، پس از آنکه موجود شد، دیگر به چه چیز نیاز دارد؟ آیا وجودش تحصیل حاصل نیست؟ فرض بر این است که حادث نیست؛ پس به چه چیز نیاز دارد؟

حکیم می‌فرماید: به استمرار آن نیاز دارد، همان‌گونه که آن اولیه‌اش نیاز دارد، استمرار آن نیز نیاز به افاضه دارد. و إنما فاض الحق فاض اتصال کون الشیء؛ یعنی این استمرار را حق تعالی افاضه می‌کند.

ممکن وقتی موجود شد، این‌گونه نیست که بی‌نیاز از واجب باشد، چنان‌که آن مجنون می‌گوید: «لَمَّا ضَرَّ عَدَمٌ عَالِمٌ وُجُودَ الْعَالَمِ»؛ یعنی وقتی عالم نبود، جهان به جای خود بود. چنین نیست؛ استمرار آن محتاج به حق است.

تقریر اشکال: لو احتاج الممکن فی حال البقا إلی المؤثر، فتأثیره فی الوجود الذی کان حاصلاً قبل هذه الحال؛ فهو تحصیل الحاصل و زاید. یا فی وجود جدید، فهو حادث جدید و خلف.

جواب: حاصل الجواب أن التأثیر فی أمر جدید، لکنه استمرار الوجود الأول و اتصاله، لا أمر منفصل عن الأول لیکون خلفاً.

یعنی آن دوم، استمرار آن اول است، نه منفصل از آن. پس نه تحصیل حاصل است و نه حادث جدید.

این جواب به لسان مشائین است که می‌گفتند موجودات پس از وجود اولیه، استمرار وجود نیاز به مؤثر دارد.

اما به لسان حرکت جوهريه حکمت متعالیه ملاصدرا، استمرار مفهومی جدا نیست؛ بلکه هستی ذاتاً حادث است. وجود ممکن در هر آن، ذاتاً محتاج به افاضه مداوم واجب است، گرچه وجوداً واحد است، اما ذاتاً حادث و وابسته؛ مانند ظل الله که اگر نور قطع شود، فرو می‌ریزد.

تمثیلات و توضیحات تکمیلی

تمثیل تير و کمان: تير همواره در کمان حق است و رها نشده.

تمثیل بنا و بنّا: متکلمین جهان را مانند بنایی می‌دانند که به بنا نیاز مداوم دارد، اما توحید عمیق‌تر است: كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (سوره الرحمن، آیه ۲۹).

همچنین: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ (سوره الفجر، آیه ۱۴).

نقد دیدگاه‌های نادرست در توحید

خداوند ازلاً و ابداً در کار بوده است. دیدگاه‌هایی که خداوند را ابتدا بی‌کار و سپس خالق می‌دانند، به ضعف، بخل یا عدم علم منجر می‌شود.

اگر علم و قدرت داشته، چرا خلق نکرده؟ مصلحت نبودن، از ضعف است.

بخش دوم: مسائل آخرت، برزخ و قیامت

در روایات، امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: شیعیان ما مواظب باشند، خطر برزخ است؛ در قیامت ما اولی به شما هستیم.

هیچ‌جا ماندنی نیست: نه دنیا، نه برزخ، نه قیامت، نه حتی بهشت به معنای توقف ابدی بدون حساب.

بخش سوم: اشتراک وجود

این مسئله نیز از امهات مسائل حکمیه است، مانند اصالت وجود.

تقسیم: الوجود إما أصیل أو ماهیة… الوجود الأصیل متباین أو مشترک…