متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تقسیم مفاهیم کلی به متواطی و مشکک و اقسام تشکیک

در بررسی مفاهیم کلی، که همچون آینه‌ای وسیع، حقیقت را بر مصادیق متعدد منعکس می‌سازند، دو قسم اساسی پدیدار می‌گردد: متواطی و مشکک. مفهوم متواطی آن است که بر همه افراد خود به تساوی و بدون هیچ تفاوت در شدت و ضعف صادق آید؛ مشکک اما، مفهومی است که در صدق بر مصادیقش، مراتب و درجات آشکار می‌شود.

ابتدا باید دانست که زمان، به نفس ذات خویش، زمانی است؛ یعنی تقدم و تأخر در خود زمان است، نه در چیزی زاید بر آن. این در حالی است که در انسان طبیعی – یعنی مفهوم کلی «انسان» که بر حضرت آدم و نوح و دیگران صادق است – تقدم حضرت آدم بر نوح، به زمان بازگشت می‌کند، نه به نفس ذات انسانیت. بنابراین، در انسان طبیعی، تقدم و تأخر موجود است، اما مایه و ملاك آن، زمان است، نه خود حقیقت انسانیت.

این تفاوت، ما را به تشکیک عام می‌رساند؛ تشکیکی که مرجعش به زمان یا امور زاید بازمی‌گردد، نه به نفس حقیقت. بر خلاف آن، تشکیکی که تقدم و تأخر به نفس ذات بازگردد، تشکیک خاص نامیده می‌شود.

متواطی و ویژگی‌های آن

مفهوم کلی، اگر در حمل بر افرادش هیچ تفاوتی – اعم از شدت و ضعف یا تقدم و تأخر – نداشته باشد، متواطی خوانده می‌شود. برای نمونه، «بیاض» بر بیاضی این برف و آن برف و برف دیگر، به یک سان و بدون هیچ مرتبه‌ای صادق است. این تساوی در حمل، نشان از عدم تفاوت در حقیقت مفهوم دارد.

مشکک و اقسام آن

اما اگر در حمل مفهوم کلی بر افراد، تفاوت پدیدار شود، آن مفهوم مشکک است. این تفاوت گاه عام است و گاه خاص.

تشکیک عام

تشکیک عام آن است که تفاوت به امور زاید بر ذات – همچون عوارض، قوابل و به ویژه وجودات – بازگردد. در این قسم، گرچه در نگاه نخست مراتب دیده می‌شود، اما حقیقتاً تفاوت در ماهیت نیست، بلکه در وجودات است؛ از این رو، مرجع این تشکیک به متواطی بازمی‌گردد.

نمونه روشن آن، نور است: نور خورشید، نور ماه، نور چراغ، و حتی نور سایه – زیرا سایه بدون نور دیده نمی‌شود – همه نورند، اما شدت و ضعفشان متفاوت است. این تفاوت به وجود بازمی‌گردد، نه به ماهیت «نوریت». همچنین آتش شدید و آتش ضعیف؛ تفاوت در وجود آتش است، نه در ذات ناریت. از این رو، در حقیقت، این مفاهیم متواطی‌اند، لیکن در عرف به تشکیک عام مشهورند.

تشکیک خاص

تشکیک خاص آن است که تفاوت به نفس ذات حقیقت بازگردد؛ یعنی کمال و نقصان، شدت و ضعف، در خود حقیقت باشد، نه در چیزی زاید بر آن.

نمونه‌های آن فراوان است: زمان، که به نفس ذات خویش مقدم و مؤخر دارد؛ عدد (کم منفصل)؛ کمیت متصل همچون خط و سطح. در همه این‌ها، تقدم و تأخر یا کم و زیاد، در خود حقیقت است.

برجسته‌ترین مصداق تشکیک خاص، نزد محققان حکمت متعالیه، حقیقت وجود است. وجود، حقیقتی واحد است، اما مراتب متفاضله در کمال دارد: مرتبه شدید و کامل (واجب تعالی) و مرتبه ضعیف و ناقص (ممکنات). اتحاد در وجود است و اختلاف در مراتب کمال وجود.

شیخ اشراق (سهروردی) نیز همین معنا را در نور حقیقی بیان کرده است: نور قوی، نور است که شدت در اوست؛ نور ضعیف، نور است که ضعف در اوست. شدت و ضعف، اضافه بر نور نیستند، بلکه در خود نورند.

تشکیک خاص‌الخاص

فراتر از تشکیک خاص، مرتبه‌ای است که تشکیک خاص‌الخاص خوانده می‌شود. در این مرتبه، نه تنها خالق و مخلوق یک حقیقت‌اند با مراتب، بلکه مخلوقات ظل و فیء و رقایق آن حقیقت‌اند. او شیء و صمد و غنی است و ما ظل و فقیر و محتاج. این مرتبه، به وحدت شخصی وجود نزدیک است و معنای «لا إله إلا الله» را روشن می‌سازد: هیچ موجودی جز حق نیست؛ ما ظل‌الله‌ایم و نسبت به خود، اوهام و اباطیل.

جمع‌بندی بخش

مفهوم کلی یا متواطی است یا مشکک. مشکک یا عام (مرجع به متواطی، تفاوت در وجودات) یا خاص (تفاوت در نفس ذات). تشکیک خاص در زمان، عدد، کمیت و به اوج در وجود و نور حقیقی آشکار می‌شود. تشکیک خاص‌الخاص، حقیقت وحدت وجود را نمایان می‌سازد و همه مراتب را ظل و مظهر یک حقیقت می‌داند.