متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: توحید افعالی و رابطه خالق و مخلوق

در بررسی توحید افعالی، نخست باید به این نکته توجه داشت که ذات خداوند سبحان، ازلی و ابدی است و هرگز نمی‌توان تصور کرد که زمانی خالق بدون مخلوق بوده باشد، زیرا چنین تصوری مستلزم نسبت دادن بخل به ساحت مقدس الهی است، و این امر بر خداوند سزاوار نیست.

انسان هنگامی که به خویشتن نظر می‌کند، می‌گوید: «من دیروز موجود بودم، پس همه موجودات دیروز موجود بوده‌اند». اما این قیاس نادرست است. حقیقت آن است که خالق ازلی، همواره مخلوق ازلی داشته است، نه به معنای استقلال مخلوق، بلکه به معنای وابستگی تام و تمام آن به خالق.

تمثیل سایه و شاخص

مخلوق نسبت به خالق، همچون سایه نسبت به صاحب آن است. سایه تابع محض است؛ با حدوث صاحب سایه حادث می‌گردد، با بقای او باقی می‌ماند و هر جا که صاحب سایه باشد، سایه نیز همان‌جا حاضر است.

چنان‌که هنگامی که شاخص را برپا دارید و شاقول را می‌اندازید، هرگاه شاخص حرکت کند، سایه آن نیز حرکت می‌کند. سایه هیچ‌گاه از صاحب خویش پیشی نمی‌گیرد و از او جدا نمی‌شود.

این تمثیل، بیانگر آن است که امور عالم، تمامی در قبضه قدرت الهی است و هیچ موجودی استقلال وجودی ندارد.

تمثیل بنا و ساختمان

بنای ساختمان را در نظر آورید. بنّا، علت موجده و وجوددهنده بنا نیست، بلکه تنها علل معده است؛ یعنی مصالحی چون آجر، چوب و مانند آن را جمع می‌کند و بر هم می‌چیند. بیش از این از دست او برنمی‌آید.

اجتماع این مصالح، علت شکل‌گیری دیوار و ساختمان می‌شود. سپس بقای آن شکل، وابسته به یبوست و خشک شدن مصالح است. یبوست نیز مستند به طبیعت اشیاء است؛ طبیعت که خود مظهر اسماء و صفات پروردگار است.

پس مؤثر حقیقی در وجود و بقای همه چیز، تنها خداوند جلّ شأنه است. طبیعت، اسباب و علل ظاهری، تنها مظاهر و مجالی فیض الهی‌اند.

نتیجه‌گیری بخش اول

از تمثیلات سایه و بنا روشن می‌گردد که عالم مخلوق، سراسر وابسته و تابع خالق است و هیچ استقلالی ندارد. این وابستگی، بیانگر توحید افعالی در عالی‌ترین مرتبه آن است.

بخش دوم: امکان، علت نیاز به علت و بررسی قدم و حدوث

یکی از احکام مهم ممکنات آن است که علت نیاز به علت، امکان است. امکان، یعنی عدم اقتضای ذاتی به وجود یا عدم، و این همان افتقار ذاتی ممکن به علت است.

حکما می‌گویند: قدیم زمانی ممکن است وجود داشته باشد، اما چون ممکن است، همچنان محتاج به علت است. قدیم ذاتی تنها واجب الوجود است که هیچ نیاز در ذات او راه ندارد.

در مقابل، متکلمین می‌گویند علت نیاز، حدوث است. اگر چیزی قدیم باشد، دیگر محتاج علت نیست. بنابراین، اگر بتوان قدیم زمانی را اثبات کرد، بر قول متکلمین اشکال وارد می‌شود، اما بر قول حکما هیچ اشکالی وارد نیست.

نقد دو برهان مشهور در باب عالم

برهان نخست: العالم متغیر، و کل متغیر حادث، فالعالم حادث.

این برهان در شکل اول تمام است، اما صغرای آن مخدوش است؛ زیرا تغیر و تحول در اجزای عالم است، نه در کلیت عالم. عالم به معنای فیض دائم حق، متغیر نیست.

برهان دوم: العالم اثر القدیم، و اثر القدیم قدیم، فالعالم قدیم.

این نیز در شکل اول تمام است، اما کبرای آن نادرست است؛ زیرا اثر حقیقی قدیم، آن است که همواره همراه مؤثر باشد. ماهیات ریزانده و مستفیضه عالم، اثر مستقیم قدیم نیستند.

همه انبیا وقتی فرمودند عالم حادث است، مرادشان عالم اجزا و جزئیات بود، نه عالم کلی که فیض مدام خداوند است.

قدیم زمانی و قدیم ذاتی

قدیم ذاتی، تنها خداوند است که هیچ نیاز در ذات او نیست. قدیم زمانی، موجودی ممکن است که از ازل در زمان موجود بوده، مانند عقل کلی که پیش از فلک الأفلاک وجود داشته است.

زمان، متعلق به عالم کون و فساد است و با از میان رفتن حرکت فلکی، زمان نیز منتفی می‌گردد. اما فیض الهی، قدیم و ابدی است.

نتیجه‌گیری بخش دوم

بررسی امکان به عنوان علت نیاز، راه را بر اثبات توحید در مرتبه عالی می‌گشاید و اختلاف میان حکما و متکلمین را در چارچوب دقیق فلسفی حل می‌کند.

بخش سوم: شیء لا کالاشیاء

در پایان این تأملات، باید به توحید ذاتی رسید: خداوند، شیء است اما نه مانند اشیاء. اشیاء دارای ماهیت‌اند و محدود به حدود ماهوی خویش، اما ذات خداوند، فراتر از هر ماهیت و حدّی است.

او موجودی است که هیچ مانند و شبیهی ندارد و همه موجودات، مظاهر و تجلیات او هستند.